Ölat

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–126-b. — ziyouz.com

Ölat ÖLAT, toun — odam va hayvonlarning ötkir yuqumli karantin kasalligi. Odamda umumiy ahvolning oğirlaşişi, intoksikatsiya, gavda haroratining kötarilişi, limfa bezlari, öpka va boşqalar a'zolarda yalliğlaniş, sepsis rivojlanişi bilan keçadi. Kasallik tez tarqalişi va köplab bemorlar nobud bölişi tufayli Ö. öta xavfli kasalliklar qatoriga kiritiladi. Ö. qadimdan ma'lum, uning epidemiyalari tez-tez uçrab turgan va köplab kişilarning ölimiga sabab bölgan. Ö. epidemiyalari tufayli ayrim hududlar butunlay böşab qolgan. Undan qutuliş maqsadida boşqa joyga qoçib ketgan odamlar yangi maskanda Ö. epidemiyasi tarqalişiga sabab bölganlar. Qözğatuvçisi toun mikrobi — mayda tuxumsimon, harakatsiz. Tanasi yupqa parda bilan öralgan, u oddiy ozuqa muhitlarida, ayniqsa qon qöşilgan muhitlarda yaxşi ösadi. Ekzo va endotoksin ajratadi, taşqi muhitga va quritişga çidamli, tuproqda 7 oy, kiyimkeçakda 5— 6 oygaça tirik saqlanadi. Ö. mikrobi organizmga teri, şilliq qavatlar, yuqori nafas yöllari va h.k. a'zolardan kirişi mumkin.

Kemiruvçilar (yumronqoziq, qum siçqonlar, dala siçqonlari va aholi yaşaydigan joylardagi kalamuşlar), tuyalar, şuningdek, Ö.ning öpka turi bilan oğrigan bemorlar kasallik qözğatuvçilarining manbai hisoblanadi. Ö.mikrobi hayvondan odamga va odamdan odamga transmissiv yöl bilan (mas, burga çaqqanda), ba'zan kasal hayvon göştini nimtalaganda, şuningdek, ovqatga yaxşi tekşirilmagan göşt işlatilganda yuqadi. Ö.ning öpka turi bilan oğrigan bemor soğlom kişilar uçun ayniqsa xavfli, çunki u gaplaşganida, aksirganida havoga Ö. tayoqçalarini tarqatadi. Inkubatsion davri bir neça soatdan 3—6 kungaça. Kasallik ötkir boşlanadi, bemorning eti uvişib, boşi qattiq oğriydi, köpinça köngli ayniydi, qayt qiladi, uyqusizlikdan qiynaladi, alahlaydi. Ö.ning öpka turida öpkaning yalliğlanişi (ölatli zotiljam) kuzatiladi, bu yötal, qon aralaş balğam ajralişi, havo yetişmasligi bilan davom etadi. Ö.ning teribubon şaklida infeksiya kirgan joy börtib, qon aralaş suyuqlik tutgan pufakça hosil böladi, u keyinçalik sörilib ketadi, şu sohaga yaqin limfa tugunlari şişadi (ya'ni bubon hosil böladi). Içak şakli kuçli iç ketişi, ba'zan axlatda qon va şilliq bölişi bilan keçadi. Septik şakli terida, şilliq pardalarda va turli a'zolarda qon quyilişi bilan ajralib turadi, bu odatda, oğirroq keçib köpinça ölim bilan tugaydi.

Oldini oliş. Kasallik aniqlangan joyda karantin e'lon qilinadi. Zarurat tuğilganda u yerda yaşaydigan aholi Ö. vaksinasi bilan emlanadi. Tabiiy öçoqda muntazam epizootik tekşiruvlar ötkaziş, aholi va hayvonlarni nazorat qiliş, tirik vaksina bilan emlaş, dala va turar joylarda kemiruvçilar, burgalarni qiriş va boşqalar tadbirlardan iborat. Bemor bilan muloqotda bölganlar va tibbiy xodimlar kasallik öçoği tugatilgandan söng 6 kun davomida tibbiy kuzatuv ostida böladilar. Davolaşda antibiotiklar qöllaniladi. Hoz. vaqtda vaksinalardan foydalaniş, kemiruvçilar va burgalarga qarşi kuraş olib boriş natijasida bu kasallik unça xavf tuğdirmaydi. Özbekiston Soğliqni saqlaş vazirligiga qaraşli Ö. (toun)ga qarşi stansiya har yili bahoryoz mavsumida kasallikning tabiiy öçoqlarida epizootiya oldini oladigan tadbirlar va lab. tekşiruvlari olib boradi.

Çorva mollari ning Ö.i qişloq xöjaligi hayvonlarining eng xavfli yuqumli kasalliklaridan. Har xil taksonomik guruhlarga mansub maxsus viruslar (qoramol, çöçqa, otlar Ö.i, etxör parrandalar — quşlar Ö.i viruslari), MogŞmgiz turkumiga kiruvçi viruslar yoki Ö. bakteriyasi qözğatadi (tuyalar Ö.i). Yuqori harorat, şilliq qavatlar, asosan, oşqozoniçak yöllari yalliğlanişi bilan tavsiflanadi. Kasallik manbai kasal hayvon. Ö. bilan kasallangan hayvon soğ hayvon bilan birga boqilganda, kamdankam zararlangan yem orqali yuqadi. Taşxis lab. tekşiruvlari asosida qöyiladi.

Oldini oliş: kasallik tarqalgan qöşni mamlakat çegarasida immun zonani taşkil qiliş; kasallik paydo bölganda karantin tadbirlari; kasal mollarni söyiş va göştini yoqib yuboriş; qolganlarini emlaş va sanitariyaveterinariya çoratadbirlari ötkazişdan iborat.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЛАТ, тоун — одам ва ҳайвонларнинг ўткир юқумли карантин касаллиги. Одамда умумий аҳволнинг оғирлашиши, интоксикация, гавда ҳароратининг кўтарилиши, лимфа безлари, ўпка ва бошқалар аъзоларда яллиғланиш, сепсис ривожланиши билан кечади. Касаллик тез тарқалиши ва кўплаб беморлар нобуд бўлиши туфайли Ў. ўта хавфли касалликлар қаторига киритилади. Ў. қадимдан маълум, унинг эпидемиялари тез-тез учраб турган ва кўплаб кишиларнинг ўлимига сабаб бўлган. Ў. эпидемиялари туфайли айрим ҳудудлар бутунлай бўшаб қолган. Ундан қутулиш мақсадида бошқа жойга қочиб кетган одамлар янги масканда Ў. эпидемияси тарқалишига сабаб бўлганлар. Қўзғатувчиси тоун микроби — майда тухумсимон, ҳаракатсиз. Танаси юпқа парда билан ўралган, у оддий озуқа муҳитларида, айниқса қон қўшилган муҳитларда яхши ўсади. Экзо ва эндотоксин ажратади, ташқи муҳитга ва қуритишга чидамли, тупроқда 7 ой, кийимкечакда 5— 6 ойгача тирик сақланади. Ў. микроби организмга тери, шиллиқ қаватлар, юқори нафас йўллари ва ҳ.к. аъзолардан кириши мумкин.

Кемирувчилар (юмронқозиқ, қум сичқонлар, дала сичқонлари ва аҳоли яшайдиган жойлардаги каламушлар), туялар, шунингдек, Ў.нинг ўпка тури билан оғриган беморлар касаллик қўзғатувчиларининг манбаи ҳисобланади. Ў.микроби ҳайвондан одамга ва одамдан одамга трансмиссив йўл билан (мас, бурга чаққанда), баъзан касал ҳайвон гўштини нимталаганда, шунингдек, овқатга яхши текширилмаган гўшт ишлатилганда юқади. Ў.нинг ўпка тури билан оғриган бемор соғлом кишилар учун айниқса хавфли, чунки у гаплашганида, аксирганида ҳавога Ў. таёқчаларини тарқатади. Инкубацион даври бир неча соатдан 3—6 кунгача. Касаллик ўткир бошланади, беморнинг эти увишиб, боши қаттиқ оғрийди, кўпинча кўнгли айнийди, қайт қилади, уйқусизликдан қийналади, алаҳлайди. Ў.нинг ўпка турида ўпканинг яллиғланиши (ўлатли зотилжам) кузатилади, бу йўтал, қон аралаш балғам ажралиши, ҳаво етишмаслиги билан давом этади. Ў.нинг терибубон шаклида инфекция кирган жой бўртиб, қон аралаш суюқлик тутган пуфакча ҳосил бўлади, у кейинчалик сўрилиб кетади, шу соҳага яқин лимфа тугунлари шишади (яъни бубон ҳосил бўлади). Ичак шакли кучли ич кетиши, баъзан ахлатда қон ва шиллиқ бўлиши билан кечади. Септик шакли терида, шиллиқ пардаларда ва турли аъзоларда қон қуйилиши билан ажралиб туради, бу одатда, оғирроқ кечиб кўпинча ўлим билан тугайди.

Олдини олиш. Касаллик аниқланган жойда карантин эълон қилинади. Зарурат туғилганда у ерда яшайдиган аҳоли Ў. вакцинаси билан эмланади. Табиий ўчоқда мунтазам эпизоотик текширувлар ўтказиш, аҳоли ва ҳайвонларни назорат қилиш, тирик вакцина билан эмлаш, дала ва турар жойларда кемирувчилар, бургаларни қириш ва бошқалар тадбирлардан иборат. Бемор билан мулоқотда бўлганлар ва тиббий ходимлар касаллик ўчоғи тугатилгандан сўнг 6 кун давомида тиббий кузатув остида бўладилар. Даволашда антибиотиклар қўлланилади. Ҳоз. вақтда вакциналардан фойдаланиш, кемирувчилар ва бургаларга қарши кураш олиб бориш натижасида бу касаллик унча хавф туғдирмайди. Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлигига қарашли Ў. (тоун)га қарши станция ҳар йили баҳорёз мавсумида касалликнинг табиий ўчоқларида эпизоотия олдини оладиган тадбирлар ва лаб. текширувлари олиб боради.

Чорва моллари нинг Ў.и қишлоқ хўжалиги ҳайвонларининг энг хавфли юқумли касалликларидан. Ҳар хил таксономик гуруҳларга мансуб махсус вируслар (қорамол, чўчқа, отлар Ў.и, этхўр паррандалар — қушлар Ў.и вируслари), МогЬШмгиз туркумига кирувчи вируслар ёки Ў. бактерияси қўзғатади (туялар Ў.и). Юқори ҳарорат, шиллиқ қаватлар, асосан, ошқозоничак йўллари яллиғланиши билан тавсифланади. Касаллик манбаи касал ҳайвон. Ў. билан касалланган ҳайвон соғ ҳайвон билан бирга боқилганда, камданкам зарарланган ем орқали юқади. Ташхис лаб. текширувлари асосида қўйилади.

Олдини олиш: касаллик тарқалган қўшни мамлакат чегарасида иммун зонани ташкил қилиш; касаллик пайдо бўлганда карантин тадбирлари; касал молларни сўйиш ва гўштини ёқиб юбориш; қолганларини эмлаш ва санитарияветеринария чоратадбирлари ўтказишдан иборат.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.