Ölçaş asboblari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Ölçaş asboblari — ölçanadigan kattalikning qiymatini (yoki miqsorini) bevosita aniqlaşga imkon beradigan vositalar. Analog, raqamli, körsatuvçi va qayd qiluvçi, integrallovçi, jamlovçi va boşqalar turlarga bölinadi. Analog Ö. a.da kattaliklarni ölçaş şkala böyiça, raqaml i Ö. a.da raqamli hisoblaş qurilmasi böyiça amalga oşiriladi. Körsatuvçi Ö. a. ölçaş natijalarini faqat körib turib aniqlaş uçun möljallangan. Qayd qiluvçi Ö. a. ölçaş natijalarini qoğozga qayd qilib boriş qurilmasi bilan ta'minlanadi. Bunday asboblar yozib boruvçi (qaydlar qoğozga diagramma tarzida çizib boriladi) va bosuvçi (ölçaş natijalari qoğozga raqamlar tarzida bosib boriladi) turlarga bölinadi. Integrallovçi Ö. a.da ölçanadigan kattalik vakt yoki boşqa mustaqil özgaruvçan miqdor böyiça integrallanadi (mas, elektr va gaz hisoblagiçlari). Jamlovçi Ö.a. turli kanallar böyiça keluvçi ikki yoki bir neça kattalik qiymatini jamlab körsatadi (mas, bir neça elektr generatorining quvvatini jamlovçi vattmetr).
I. ç. korxonalarida texnologik jarayonlarni avtomatlaştiriş maqsadida Ö. a. köpinça rostlaş, hisoblaşeçiş va boşqariş qurilmalari bilan ta'minlanadi. Ular maxsus tuzilgan dasturlar böyiça işlaydi.
Ölçaş ma'lumotlarini uzatiş, özgartiriş yoki avtomatik boşqariş tizimlarida foydalaniş uçun qulay bölgan şakldagi signalni işlab çiqiş uçun möljallangan ölçaş vositasi ölçaş qurilmasi deb ataladi. Bu qurilma Ö. a.ni, ölçaş özgartirgiçlari (ölçanadigan kattalikni uzatiş uçun qulay signalga özgartiruvçi vosita) ni, kuçaytirgiçlar va boşqalar moslamalarni öz içiga oladi.
Çiziqlar va burçaklarni ölçaş qurollari (çizğiçlar, transportirlar va boşqalar) ölçaş vositalari, vazn (oğirlik) ölçanadigan vositalar (mas, tarozi) ölçov vositalari deb ataladi.
Elektr taqsimlaş qurilmalarida va yuqori kuçlanişli özgaruvçan tok zanjirlarida tok kuçi, kuçlaniş, quvvat va energiyani ölçaş xavfsizligini ta'minlaş uçun elektr ölçaş transformatori qöllanadi. Uning birlamçi çulgamiga ölçanadigan kattalik (tok, kuçlaniş va boşqalar) ta'sir qiladi, ikkinçi (pasaytiruvçi) çulğami esa Ö. a.ga va himoya relesiga ulanadi. Ölçaş transformatori yordamida elektr Ö. a. (voltmetr, ampermetr va vattmetr) bilan elektr kattaliklarning turli qiymatlarini ölçaş mumkin. Keng ma'noda — Ö. a. turli kattaliklar (fizik, mexanik, elektr va magnit kattaliklar) ni ölçaş bilan boğliq bölgan barça ölçaş apparatlari, qurilmalari va vositalarini öz içiga oladi. Hozir impulsli va raqamli ölçaş apparatlari keng qöllanilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЛЧАШ АСБОБЛАРИ — ўлчанадиган катталикнинг қийматини (ёки миқцорини) бевосита аниқлашга имкон берадиган воситалар. Аналог, рақамли, кўрсатувчи ва қайд қилувчи, интегралловчи, жамловчи ва бошқалар турларга бўлинади. Аналог Ў. а.да катталикларни ўлчаш шкала бўйича, рақамл и Ў. а.да рақамли ҳисоблаш қурилмаси бўйича амалга оширилади. Кўрсатувчи Ў. а. ўлчаш натижаларини фақат кўриб туриб аниқлаш учун мўлжалланган. Қайд қилувчи Ў. а. ўлчаш натижаларини қоғозга қайд қилиб бориш қурилмаси билан таъминланади. Бундай асбоблар ёзиб борувчи (қайдлар қоғозга диаграмма тарзида чизиб борилади) ва босувчи (ўлчаш натижалари қоғозга рақамлар тарзида босиб борилади) турларга бўлинади. Интегралловчи Ў. а.да ўлчанадиган катталик вакт ёки бошқа мустақил ўзгарувчан миқдор бўйича интегралланади (мас, электр ва газ ҳисоблагичлари). Жамловчи Ў.а. турли каналлар бўйича келувчи икки ёки бир неча катталик қийматини жамлаб кўрсатади (мас, бир неча электр генераторининг қувватини жамловчи ваттметр).
И. ч. корхоналарида технологик жараёнларни автоматлаштириш мақсадида Ў. а. кўпинча ростлаш, ҳисоблашечиш ва бошқариш қурилмалари билан таъминланади. Улар махсус тузилган дастурлар бўйича ишлайди.
Ўлчаш маълумотларини узатиш, ўзгартириш ёки автоматик бошқариш тизимларида фойдаланиш учун қулай бўлган шаклдаги сигнални ишлаб чиқиш учун мўлжалланган ўлчаш воситаси ўлчаш қурилмаси деб аталади. Бу қурилма Ў. а.ни, ўлчаш ўзгартиргичлари (ўлчанадиган катталикни узатиш учун қулай сигналга ўзгартирувчи восита) ни, кучайтиргичлар ва бошқалар мосламаларни ўз ичига олади.
Чизиқлар ва бурчакларни ўлчаш қуроллари (чизғичлар, транспортирлар ва бошқалар) ўлчаш воситалари, вазн (оғирлик) ўлчанадиган воситалар (мас, тарози) ўлчов воситалари деб аталади.
Электр тақсимлаш қурилмаларида ва юқори кучланишли ўзгарувчан ток занжирларида ток кучи, кучланиш, қувват ва энергияни ўлчаш хавфсизлигини таъминлаш учун электр ўлчаш трансформатори қўлланади. Унинг бирламчи чулгамига ўлчанадиган катталик (ток, кучланиш ва бошқалар) таъсир қилади, иккинчи (пасайтирувчи) чулғами эса Ў. а.га ва ҳимоя релесига уланади. Ўлчаш трансформатори ёрдамида электр Ў. а. (вольтметр, амперметр ва ваттметр) билан электр катталикларнинг турли қийматларини ўлчаш мумкин. Кенг маънода — Ў. а. турли катталиклар (физик, механик, электр ва магнит катталиклар) ни ўлчаш билан боғлиқ бўлган барча ўлчаш аппаратлари, қурилмалари ва воситаларини ўз ичига олади. Ҳозир импульсли ва рақамли ўлчаш аппаратлари кенг қўлланилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.