Oligofreniya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–111-b. — ziyouz.com
Oligofreniya (oligo... va phren — akl), aqliy norasolik — tuğma yoki 3 yoşgaça bölgan davrda orttirilgan ruhiy rivojlanmay qoliş b-n ke-çadigan kasalliklar guruhi. Bu nom nemis psixiatri E.Krepilin tomonidan berilgan. O. ayollarga nisbatan er-kaklar orasida köproquçraydi. O.ning yengil — debillik, örtaça — im-betsillik va oğir idiotlik (idiotizm) turi farq qilinadi. O.ning sabablari xilma-xil. Bularga genetik-irsiy omillar, xromosomalarning buzilişi, ota-ona kasalliklari, ayniqsa, onaning homiladorlik vaqtidagi kasalliklari va zaharlanişlari, bolaning tugiliş davridagi şikastlanişlari xamda bola tuğilgandan keyin 3 yil içida ötkazgan oğir kasalliklari (meningit, ensefalit va h.k.), miyaning şikastlanişlari va b. kiradi.
O.ning asosiy belgisi ruhiy faoliyatning hamma tomonlama yetişmasligi, şaxening bilim va könikmalarining yetuk emasligi, tafakkuri, fikrlaş krbiliyatining çegaralanganligi yoki umuman yöqligi kiradi. Şaxe rivojlana va kamol topa borgani sari uning fikrlaşi abstraktlaşa boşlaydi, ya'ni aniq narsalar va belgilarga qarab tafakkuri boyiydi. Mas, dastlab bir sonni boşqasiga qöşiş kerak bölsa, bunda bolalar konkret predmetlarni közda tutadilar. Keyinroq predmetlaşgan sonlar örniga faqat quruq sonlarning özi qolaverişi mumkin bölib qoladi, ya'ni öşa konkret narsalar, buyumlar (predmetlar) mavhumlaşadi. Mana şu jarayonga ular tuşunib yetmaydilar. Karra jadvalni yodlab olib aytib beriş — konkret hodisadir, konkret xotira faoliyatidir. Biroq bu jadval içida ayiriş, qöşiş, böliş kabi amallarni bajarişda mavhumlaşgan fikrlar zarur böladiki, buni bajarişda akli zaif bolalar juda qiynaladilar yoki butunlay bajara olmaydilar. Fikrlarni abstraksiya qiliş qobiliyatining yökligini, sözlarning ma'nosiga tuşunib yetmaslik holatlarini ham köriş mumkin. O.da söz boyligi, sözlaş qobiliyati, hissiyotlar, harakatlar ham sayoz böladi. Köpinça bunday bemorlarda turli xil tuğma nuqsonlar (anomaliyalar) kuzatiladi. Bularga muskullarning zaifligi (parez), boş miya çanoğining katta yoki kiçikligi hamda qiyşiq bölişi, köz, quloq, burun, oğiz böşliği, qöl-oyoq panjalari kamçiliklari yoki nuqsonlari va b. kiradi. Kattaroq yoşga yetgan aqliy noraso bemorlarda daydilik, ovqatlaniş va jinsiy hislarning oşişiga taalluqli xattiharakatlar, itoat etmaslik, qaysarlik yoki tajovujkorlik belgilari kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛИГОФРЕНИЯ (олиго... ва phren — акл), ақлий норасолик — туғма ёки 3 ёшгача бўлган даврда орттирилган руҳий ривожланмай қолиш б-н ке-чадиган касалликлар гуруҳи. Бу ном немис психиатри Э.Крепилин томонидан берилган. О. аёлларга нисбатан эр-каклар орасида кўпроқучрайди. О.нинг енгил — дебиллик, ўртача — им-бециллик ва оғир идиотлик (идиотизм) тури фарқ қилинади. О.нинг сабаблари хилма-хил. Буларга генетик-ирсий омиллар, хромосомаларнинг бузилиши, ота-она касалликлари, айниқса, онанинг ҳомиладорлик вақтидаги касалликлари ва заҳарланишлари, боланинг тугилиш давридаги шикастланишлари хамда бола туғилгандан кейин 3 йил ичида ўтказган оғир касалликлари (менингит, энцефалит ва ҳ.к.), миянинг шикастланишлари ва б. киради.
О.нинг асосий белгиси руҳий фаолиятнинг ҳамма томонлама етишмаслиги, шахенинг билим ва кўникмаларининг етук эмаслиги, тафаккури, фикрлаш крбилиятининг чегараланганлиги ёки умуман йўқлиги киради. Шахе ривожлана ва камол топа боргани сари унинг фикрлаши абстрактлаша бошлайди, яъни аниқ нарсалар ва белгиларга қараб тафаккури бойийди. Мас, дастлаб бир сонни бошқасига қўшиш керак бўлса, бунда болалар конкрет предметларни кўзда тутадилар. Кейинроқ предметлашган сонлар ўрнига фақат қуруқ сонларнинг ўзи қолавериши мумкин бўлиб қолади, яъни ўша конкрет нарсалар, буюмлар (предметлар) мавҳумлашади. Мана шу жараёнга улар тушуниб етмайдилар. Карра жадвални ёдлаб олиб айтиб бериш — конкрет ҳодисадир, конкрет хотира фаолиятидир. Бироқ бу жадвал ичида айириш, қўшиш, бўлиш каби амалларни бажаришда мавҳумлашган фикрлар зарур бўладики, буни бажаришда акли заиф болалар жуда қийналадилар ёки бутунлай бажара олмайдилар. Фикрларни абстракция қилиш қобилиятининг йўклигини, сўзларнинг маъносига тушуниб етмаслик ҳолатларини ҳам кўриш мумкин. О.да сўз бойлиги, сўзлаш қобилияти, ҳиссиётлар, ҳаракатлар ҳам саёз бўлади. Кўпинча бундай беморларда турли хил туғма нуқсонлар (аномалиялар) кузатилади. Буларга мускулларнинг заифлиги (парез), бош мия чаноғининг катта ёки кичиклиги ҳамда қийшиқ бўлиши, кўз, қулоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, қўл-оёқ панжалари камчиликлари ёки нуқсонлари ва б. киради. Каттароқ ёшга етган ақлий норасо беморларда дайдилик, овқатланиш ва жинсий ҳисларнинг ошишига тааллуқли хаттиҳаракатлар, итоат этмаслик, қайсарлик ёки тажовужкорлик белгилари кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.