Ölik tillar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127-b. — ziyouz.com
Ölik tillar — jonli iste'moldan çiqqan (tabiiy sözlaşuv tili bölmagan), yozma yodgorliklarda saqlangan til. Ayrim tillar bosqinçilik, mustamlakaçilik, unda sözlaşuvçilarni majburlaş natijasida yoki tarixiy, iqtisodiy va madaniy özgarişlar ta'sirida yöqolib borgan. Şumer, lotin, etrusk, yunon, qadimiy slavyan, pruss, vestgot, ostgot, italiy, gall, gyoz, kopt (qibtiy), örxun, qad uyğur, eski özbek, qadimiy fors, sanskrit, pali, prakrit, bulğor va boşqalar Ö.t. hisoblanadi.
Tilning taraqqiy etiş qonuniyatlarini belgilaşda Ö.t.lar katta ahamiyatga ega. Şuni ta'kidlaş joizki, qadimiy tilşunoslikning dastlabki salmoqli yutuqlarga erişişida ham qadimiy Mesopotamiyadagi şumer, qadimiy Kiçik Osiyodagi xett, qadimiy Hindistondagi sanskrit singari Ö.t.larni örganiş asosiy örin tutgan edi.
Ba'zi Ö.t.lardan, ular köp sohalarda iste'moldan çiqqaniga ming yillar ötgan bölsa ham, insoniyat aloqaaralaşuv tili emas, balki ibodat tili sifatida foydalanib kelinmoqda. Mas, misrlik xristianlar kopt tilidan, katolik çerkovi vakillari lotin tilidan, möğul xalqlarining lamaistik çerkovi vakillari tibet tilidan foydalanadilar. Şuningdek, Ö.t.lardagi yozma yodgorliklar tarixiy manbalar sifatida ham muhim ahamiyatga ega.
Ö.t.lar milliy tillar rivojlanişiga ham (Hindistonda klassik sanskrit, arab mamlakatlarida klassik arab, Ğarbiy Yevropada lotin, Rossiyada çerkovslavyan, Yunonistonda qadimiy yunon tillari) ijobiy ta'sir körsatgan. Keyingi davrda yozma Ö.t.ni davlat, fan, maktab tiliga aylantiriş uçun urinişlar sodir bölmoqda. Çunonçi, Isroilda qadimiy yahudiy tili (ivrit) davlat tili deb e'lon qilingan bölsa, Vatikanda lotin tilida yangi terminlar luğatlari naşr etib borilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЛИК ТИЛЛАР — жонли истеъмолдан чиққан (табиий сўзлашув тили бўлмаган), ёзма ёдгорликларда сақланган тил. Айрим тиллар босқинчилик, мустамлакачилик, унда сўзлашувчиларни мажбурлаш натижасида ёки тарихий, иқтисодий ва маданий ўзгаришлар таъсирида йўқолиб борган. Шумер, лотин, этруск, юнон, қадимий славян, прусс, вестгот, остгот, италий, галл, гёз, копт (қибтий), ўрхун, қад уйғур, эски ўзбек, қадимий форс, санскрит, пали, пракрит, булғор ва бошқалар Ў.т. ҳисобланади.
Тилнинг тараққий этиш қонуниятларини белгилашда Ў.т.лар катта аҳамиятга эга. Шуни таъкидлаш жоизки, қадимий тилшуносликнинг дастлабки салмоқли ютуқларга эришишида ҳам қадимий Месопотамиядаги шумер, қадимий Кичик Осиёдаги хетт, қадимий Ҳиндистондаги санскрит сингари Ў.т.ларни ўрганиш асосий ўрин тутган эди.
Баъзи Ў.т.лардан, улар кўп соҳаларда истеъмолдан чиққанига минг йиллар ўтган бўлса ҳам, инсоният алоқааралашув тили эмас, балки ибодат тили сифатида фойдаланиб келинмоқда. Мас, мисрлик христианлар копт тилидан, католик черкови вакиллари лотин тилидан, мўғул халқларининг ламаистик черкови вакиллари тибет тилидан фойдаланадилар. Шунингдек, Ў.т.лардаги ёзма ёдгорликлар тарихий манбалар сифатида ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Ў.т.лар миллий тиллар ривожланишига ҳам (Ҳиндистонда классик санскрит, араб мамлакатларида классик араб, Ғарбий Европада лотин, Россияда черковславян, Юнонистонда қадимий юнон тиллари) ижобий таъсир кўрсатган. Кейинги даврда ёзма Ў.т.ни давлат, фан, мактаб тилига айлантириш учун уринишлар содир бўлмоқда. Чунончи, Исроилда қадимий яҳудий тили (иврит) давлат тили деб эълон қилинган бўлса, Ватиканда лотин тилида янги терминлар луғатлари нашр этиб борилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.