Olimxon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125-b. — ziyouz.com
Olimxon (? — 1810) — Qöqon xoni (1801 — 10). Ming sulolasidan. Norbötabiynint öğli. Uning davrida saltanat hududini kengaytiriş davom ettiriladi. U Ohangaron, Çimkent, Sayram, Toşkent viloyatining ham-masini, Rossiyaga boruvçi karvon yöllaridagi mux.im manzilgoqlarni zabt etadi. U Buxoro amirligiga qarşi turişga kuçi yetajagini körib xon unvonini qabul qiladi, davlati esa Qöqon xonligi deb atala boşlandi. Poytaxt — Qöqonning siyosiy ahamiyati oşgan. O. toğli tojiklar: qorateginlar, şöğnonliklar, badax-şonliklar, eroniylar va b.dan ibo-rat yollanma qöşin tuzgan. Bu qöşin hokimiyatni markazlaştiriş uçun kuraşda uning tayançi bölgan. O. davrida Rossiya b-n 1-marta savdo aloqalari örnatilgan. O. liniy sohada ham özgarişlar qilişga intilgan, xususan, diniy unvon hisoblangan «eşon»ni bekor qiladi, kambağal, beçoralarga va qalandarlarga yer maydonlari va çorva bera-di, şu b-n ularni ijtimoiy-foydali mehnatga jalb qiladi. Ayrim di-niy arboblarni imtihon qiladi va yolğonçiligi foş qilinganlarni jazolaydi. Ulamolar uning bu xattiharakatlaridan norozi böladilar. Uning Toşkentdaligidan foydalanib, fitna uyuştiradilar, u öldirildi, deb miş-miş tarqatadilar. Taxtga uning ukasi Umar-xon ötqaziladi. O. xiyonatni bilib qolib, qisqa yöl b-n Qöqonga jönaydi. Yölda qöyilgan pistirma O.ni otib öldiradi.
Ad.: Bobobekov H., Qöqon tarixi, T., 1996; Mirolim Muşrif, Qöqon xonligi tarixi, T., 1995.
Haydarbek Bobobekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛИМХОН (? — 1810) — Қўқон хони (1801 — 10). Минг сулоласидан. Норбўтабийнинт ўғли. Унинг даврида салтанат ҳудудини кенгайтириш давом эттирилади. У Оҳангарон, Чимкент, Сайрам, Тошкент вилоятининг ҳам-масини, Россияга борувчи карвон йўлларидаги мух.им манзилгоқларни забт этади. У Бухоро амирлигига қарши туришга кучи етажагини кўриб хон унвонини қабул қилади, давлати эса Қўқон хонлиги деб атала бошланди. Пойтахт — Қўқоннинг сиёсий аҳамияти ошган. О. тоғли тожиклар: қоратегинлар, шўғнонликлар, бадах-шонликлар, эронийлар ва б.дан ибо-рат ёлланма қўшин тузган. Бу қўшин ҳокимиятни марказлаштириш учун курашда унинг таянчи бўлган. О. даврида Россия б-н 1-марта савдо алоқалари ўрнатилган. О. линий соҳада ҳам ўзгаришлар қилишга интилган, хусусан, диний унвон ҳисобланган «эшон»ни бекор қилади, камбағал, бечораларга ва қаландарларга ер майдонлари ва чорва бера-ди, шу б-н уларни ижтимоий-фойдали меҳнатга жалб қилади. Айрим ди-ний арбобларни имтиҳон қилади ва ёлғончилиги фош қилинганларни жазолайди. Уламолар унинг бу хаттиҳаракатларидан норози бўладилар. Унинг Тошкентдалигидан фойдаланиб, фитна уюштирадилар, у ўлдирилди, деб миш-миш тарқатадилар. Тахтга унинг укаси Умар-хон ўтқазилади. О. хиёнатни билиб қолиб, қисқа йўл б-н Қўқонга жўнайди. Йўлда қўйилган пистирма О.ни отиб ўлдиради.
Ад.: Бобобеков Ҳ., Қўқон тарихи, Т., 1996; Миролим Мушриф, Қўқон хонлиги тарихи, Т., 1995.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.