Olimxon

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com

Olimxon OLIMXON, Amir Olimxon, Amir Sayd Olimxon (1881, Karmana — 1944.28.4, Kobul) — Buxoro amiri (1910—20), manğitlardan. Amir Abdulahadning öğli. Peterburgdagi Nikolayev kadet (pajlar) korpusida ta'lim olgan (1893— 96). 1898 y. Qarşi, söngra valiaxd sifatida Karmana bekliklariga hokim bölgan. Otasi vafotidan söng, Buxoro taxtiga ötirgan (1910 i. 24 dek.).

O. davrida Buxoro amirligining Rossiyaga qaramligi yanada kuçaydi. Taraqqiyparvar kuçlar, şuningdek, Yoş buxoroliklar qattiqta'qib qilindi. Birinçi jahon uruşi davrida Rossiya imperatori Nikolay II uni general-leytenant harbiy unvoni b-n taqdirlagan va özining general-adyutanti qilib tayinlagan (1915 y. dek.). Çunki, u Rossiyaga katta miq-dorda pul b-n yordam bergan edi. Bu-xoroda 1917 p. aprel namoyişi, xususan, Kolesov voqeasi (1918 y. mart) dan ke-yin u amirlik hududida 3000 kişini jadidlikda ayblab, nohaq qatl qildirgan.

1920 y. avg.da Buxoro bosqini natijasida amirlik tuzumi ağdarib taşlandi. Sent. oyining örtalarida O. Şarqiy Buxoroga borib, Buxoro xalqining bosqinçi qizil armiyaga qarşi olib borgan mustaqillik kuraşiga rahbarlik qilişga urindi. O. Hisor viloyatini öziga qarorgoh qilib, 6 oy davomida kizil askarlarga karşi kuraşgan. Hisorda yangi hukumat taşkil qilib, buxoroliklarning qizil askarlarga karşi olib borayotgan jang harakatlarini muvofiklaştirişga intilgan. O. Kölob, Hisor va Duşanba atro-fida katta mikdordagi kuçlarni birlaştirişga muvaffaq bölgan. 1920 y. noyab. oyining örtalarida uning köşinlari Boysun, Darband, Şerobodni qizil askarlardan ozod qilişdi. O. ixtiyoriga Farğonadan yordamga yuborilgan 4000 yigit xam Şarqiy Buxoroga yetib keladi. 1921 y. 8 yanv.da O. qöşinining miqdori 25000 kişiga yetgan. Hisordan Kölob viloyatiga kelgan O. butun qöşinlariga Ibrohimbekni Oliy boş qömondon (örinbosarlar: Şarqiy Buxoroda — Davlatmandbek va Ğarbiy Buxoroda — Mulla Abdulqahhor) qilib tayinlaydi. Biroq, bir qator janglarda mağlubiyatga uçragaç, O. Amudaryoning Çubek keçuvidan Afgonistonga ötib ketgan (1921 i. 4 mart).

O.ni Kobulda Afğoniston amiri Omonullaxon qabul qilib, doimiy yaşaşi uçun unga Kal'ai Fotuda maxsus qarorgoq ajratib beradi. U Kobulda yaşasa xam Buxorodagi ozodlik harakatiga ğoyaviy jihatdan rahbarlik qilişda davom etdi, körboşilar va ulamolarga turli maktublar va qimmatbaho sovğalar jönatib, ularni kuraşga ilxrmlantirgan. O. Kobulda özining esdaliklarini yozib tugallaydi. Umrining oxirida közi ojizlanib qoladi, oğir dardga çalinadi. Uzoq davom etgan xastalikdan söng u Kal'ai Fotuda vafot etadi. Kobul atrofidagi Şahidoni islom (Islom şahidlari) qabristoniga dafn etilgan. O.ning xoti-ralari Parijda fransuz tilida (1929), keyinçalik Ğarbda fors tilida, Özbekistonda özbek va rus tillarida (1991), Tojikistonda tojik tilida (1992) alohida kitob sifatida çop qilingan. O. hukmronligi davrida Buxoroda Olimxon madrasasi qurilgan, Sitorai Mohi Xosa saroyini quriş yakunlangan.

As: Buxoro xalqining hasrati tarixi .T., 1991.

Ad.: Ayniy S, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Fitrat, Amir Olimxonning hukmronlik davri, T., 1992; Muhammad Ali Baljuvoniy, Tarixi nofeiy [foydali tarix], T., 2001; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОЛИМХОН, Амир Олимхон, Амир Сайд Олимхон (1881, Кармана — 1944.28.4, Кобул) — Бухоро амири (1910—20), манғитлардан. Амир Абдулаҳаднинг ўғли. Петербургдаги Николаев кадет (пажлар) корпусида таълим олган (1893— 96). 1898 й. Қарши, сўнгра валиахд сифатида Кармана бекликларига ҳоким бўлган. Отаси вафотидан сўнг, Бухоро тахтига ўтирган (1910 и. 24 дек.).

О. даврида Бухоро амирлигининг Россияга қарамлиги янада кучайди. Тараққийпарвар кучлар, шунингдек, Ёш бухороликлар қаттиқтаъқиб қилинди. Биринчи жаҳон уруши даврида Россия императори Николай II уни генерал-лейтенант ҳарбий унвони б-н тақдирлаган ва ўзининг генерал-адъютанти қилиб тайинлаган (1915 й. дек.). Чунки, у Россияга катта миқ-дорда пул б-н ёрдам берган эди. Бу-хорода 1917 п. апрель намойиши, хусусан, Колесов воқеаси (1918 й. март) дан ке-йин у амирлик ҳудудида 3000 кишини жадидликда айблаб, ноҳақ қатл қилдирган.

1920 й. авг.да Бухоро босқини натижасида амирлик тузуми ағдариб ташланди. Сент. ойининг ўрталарида О. Шарқий Бухорога бориб, Бухоро халқининг босқинчи қизил армияга қарши олиб борган мустақиллик курашига раҳбарлик қилишга уринди. О. Ҳисор вилоятини ўзига қароргоҳ қилиб, 6 ой давомида кизил аскарларга карши курашган. Ҳисорда янги ҳукумат ташкил қилиб, бухороликларнинг қизил аскарларга карши олиб бораётган жанг ҳаракатларини мувофиклаштиришга интилган. О. Кўлоб, Ҳисор ва Душанба атро-фида катта микдордаги кучларни бирлаштиришга муваффақ бўлган. 1920 й. нояб. ойининг ўрталарида унинг кўшинлари Бойсун, Дарбанд, Шерободни қизил аскарлардан озод қилишди. О. ихтиёрига Фарғонадан ёрдамга юборилган 4000 йигит хам Шарқий Бухорога етиб келади. 1921 й. 8 янв.да О. қўшинининг миқдори 25000 кишига етган. Ҳисордан Кўлоб вилоятига келган О. бутун қўшинларига Иброҳимбекни Олий бош қўмондон (ўринбосарлар: Шарқий Бухорода — Давлатмандбек ва Ғарбий Бухорода — Мулла Абдулқаҳҳор) қилиб тайинлайди. Бироқ, бир қатор жангларда мағлубиятга учрагач, О. Амударёнинг Чубек кечувидан Афгонистонга ўтиб кетган (1921 и. 4 март).

О.ни Кобулда Афғонистон амири Омонуллахон қабул қилиб, доимий яшаши учун унга Калъаи Фотуда махсус қароргоқ ажратиб беради. У Кобулда яшаса хам Бухородаги озодлик ҳаракатига ғоявий жиҳатдан раҳбарлик қилишда давом этди, кўрбошилар ва уламоларга турли мактублар ва қимматбаҳо совғалар жўнатиб, уларни курашга илхрмлантирган. О. Кобулда ўзининг эсдаликларини ёзиб тугаллайди. Умрининг охирида кўзи ожизланиб қолади, оғир дардга чалинади. Узоқ давом этган хасталикдан сўнг у Калъаи Фотуда вафот этади. Кобул атрофидаги Шаҳидони ислом (Ислом шаҳидлари) қабристонига дафн этилган. О.нинг хоти-ралари Парижда француз тилида (1929), кейинчалик Ғарбда форс тилида, Ўзбекистонда ўзбек ва рус тилларида (1991), Тожикистонда тожик тилида (1992) алоҳида китоб сифатида чоп қилинган. О. ҳукмронлиги даврида Бухорода Олимхон мадрасаси қурилган, Ситораи Моҳи Хоса саройини қуриш якунланган.

Ас: Бухоро халқининг ҳасрати тарихи .Т., 1991.

Ад.: Айний С, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Фитрат, Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври, Т., 1992; Муҳаммад Али Балжувоний, Тарихи нофеий [фойдали тарих], Т., 2001; Ражабов Қ., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.