Oliy nerv faoliyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Oliy nerv faoliyati - hayvon va odam markaziy nerv sistemasi oliy bulimlari (boş miya yarim şarlari pusti va pust osti markazlari)ning faoliyati; butun organizmning taşki muhit b-n normal munosabatda bulib turişini ta'minlaydi. O.n.f. termi-nini fanga I. P. Pavlov kiritgan. U O.n.f. ni «psixik faoliyat» b-n bir ma'nodagi tuşunça deb hisoblagan. Pavlov aytganidek, psixik faoliyatning hamma şakllari, jumladan, odam tafakkuri va ongi O.n.f. elementlaridandir. O.n.f. töğrisidagi ta'limotni yaratuvçilardan biri — Pavlovning ötmişdoşi I. M. Seçenov bölgan. U «Boş miya reflekslari» degan asarida (1863) psixik faoliyatning reflektor tabia-ti töğrisidagi ğoyani rivojlantirgan. Yuqori darajada taşkil toptan hay-vonlar O.n.f. asosida markaziy nerv sistemasining yuqori qismlari (yuqori darajada tuzilgan umurtqali hayvonlarda va odamda — boş miya katta yarim şarlarining pöstloği)da hosil böladigan şartli reflekslar hamda murakkab şartsiz reflekslar (instinktlar, emotsiyalar), ya'ni, asosan, pöstloq osti nerv qosilalari tomonidan amalga oşiriladigan boş miya faoliyatining şakllari yotadi. Şartsiz reflekslarning O.n.f.dagi roli şundaki, mazkur reflekslar asosida hamma şartli reflekslar hosil bölib-gina qolmay, balki şartli va şartsiz reflekslarning O.n.f.dagi ahami-yati hayvonot olamining tarixiy ri-vojlaniş jarayonida özgaradi. Pavlov fikriça, hatto yuqori darajada rivojlangan hayvonlar (mas, it, maymun)ning O.n.f., asosan, hayvonlar b-n odamda umumiy bölgan birinçi signal sistemasining xilma-xil va turli-tuman şartli reflekslar yigindisidan iborat. Nutqning asta-sekin rivojla-nişiga qaramasdan birinçi signal sis-temasinmng şartli reflekslari bolalar hayotining dastlabki yillarida O.n.f. ning asosiy fondini taşkil qiladi; keyingi ösiş davrlarida esa odamning O.n.f. ma'lum örinni egallaydi. Lekin odamda mehnat faoliyatining ijtimoiy şakllari rivojla-nişi munosabati b-n ikkinçi signallar paydo böldi va rivojlandi. Pavlov O.n.f. ning quyidagi asosiy qoidalarini işlab çiqqan: 1) şartli reflekslar yoki nerv tutaşişlarining hosil bölişi; 2) şartli refleks kuçining qözğaliş kuçiga boğliqligi; 3) şartli qözğatgiçlarning yiğindisi; 4) şartli reflekslar mustahkam bölmaganligi uçun, şartli qözğatuvçining keskin kuçayişi yoki yangi qözğatuvçining ta'siri tufayli tormozlanişning ösişi; 5) nerv ja-rayonlarining boş miya pöstloğida tar-qalişi va konsentratsiyalanişi na-tijasida uning ayrim qismlari örta-sida aloqaning vujudga kelişi hamda şartli reflekslarning umumlaşişi va ixtisoslaşişi; 6) qözğaliş va tormozlanişning pöstloq manbalari örtasidagi qarama-qarşi özaro muno-sabatni ta'minlaydigan nerv jarayonlarining bir-biri b-n boğliq induk-siyasi.
O.n.f. da markaziy hodisa şartli reflekslar bölib, ular jahon neyrofiziologiyasi va eksperimental psixologiyadagi muqim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Pavlov va uning xodimlari belgilagan O.n.f.ning asosiy faktlari va izçilligining töğri ekanligi olimlarning köpgina işlarida isbotlangan. Xususan, fiziolog P. K. Anoxin funksional sistema nazari-yasini işlab çiqib, bu nazariyani funksiyalar evolyutsiyasiga tatbiq etdi, natijada evolyutsion jarayonning umumiy qonuniyati bölgan sistemogenez tuşunçasini yaratdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛИЙ НЕРВ ФАОЛИЯТИ - ҳайвон ва одам марказий нерв системаси олий булимлари (бош мия ярим шарлари пусти ва пуст ости марказлари)нинг фаолияти; бутун организмнинг ташки муҳит б-н нормал муносабатда булиб туришини таъминлайди. О.н.ф. терми-нини фанга И. П. Павлов киритган. У О.н.ф. ни «психик фаолият» б-н бир маънодаги тушунча деб ҳисоблаган. Павлов айтганидек, психик фаолиятнинг ҳамма шакллари, жумладан, одам тафаккури ва онги О.н.ф. элементларидандир. О.н.ф. тўғрисидаги таълимотни яратувчилардан бири — Павловнинг ўтмишдоши И. М. Сеченов бўлган. У «Бош мия рефлекслари» деган асарида (1863) психик фаолиятнинг рефлектор табиа-ти тўғрисидаги ғояни ривожлантирган. Юқори даражада ташкил топтан ҳай-вонлар О.н.ф. асосида марказий нерв системасининг юқори қисмлари (юқори даражада тузилган умуртқали ҳайвонларда ва одамда — бош мия катта ярим шарларининг пўстлоғи)да ҳосил бўладиган шартли рефлекслар ҳамда мураккаб шартсиз рефлекслар (инстинктлар, эмоциялар), яъни, асосан, пўстлоқ ости нерв қосилалари томонидан амалга ошириладиган бош мия фаолиятининг шакллари ётади. Шартсиз рефлексларнинг О.н.ф.даги роли шундаки, мазкур рефлекслар асосида ҳамма шартли рефлекслар ҳосил бўлиб-гина қолмай, балки шартли ва шартсиз рефлексларнинг О.н.ф.даги аҳами-яти ҳайвонот оламининг тарихий ри-вожланиш жараёнида ўзгаради. Павлов фикрича, ҳатто юқори даражада ривожланган ҳайвонлар (мас, ит, маймун)нинг О.н.ф., асосан, ҳайвонлар б-н одамда умумий бўлган биринчи сигнал системасининг хилма-хил ва турли-туман шартли рефлекслар йигиндисидан иборат. Нутқнинг аста-секин ривожла-нишига қарамасдан биринчи сигнал сис-темасинмнг шартли рефлекслари болалар ҳаётининг дастлабки йилларида О.н.ф. нинг асосий фондини ташкил қилади; кейинги ўсиш даврларида эса одамнинг О.н.ф. маълум ўринни эгаллайди. Лекин одамда меҳнат фаолиятининг ижтимоий шакллари ривожла-ниши муносабати б-н иккинчи сигналлар пайдо бўлди ва ривожланди. Павлов О.н.ф. нинг қуйидаги асосий қоидаларини ишлаб чиққан: 1) шартли рефлекслар ёки нерв туташишларининг ҳосил бўлиши; 2) шартли рефлекс кучининг қўзғалиш кучига боғлиқлиги; 3) шартли қўзғатгичларнинг йиғиндиси; 4) шартли рефлекслар мустаҳкам бўлмаганлиги учун, шартли қўзғатувчининг кескин кучайиши ёки янги қўзғатувчининг таъсири туфайли тормозланишнинг ўсиши; 5) нерв жа-раёнларининг бош мия пўстлоғида тар-қалиши ва концентрацияланиши на-тижасида унинг айрим қисмлари ўрта-сида алоқанинг вужудга келиши ҳамда шартли рефлексларнинг умумлашиши ва ихтисослашиши; 6) қўзғалиш ва тормозланишнинг пўстлоқ манбалари ўртасидаги қарама-қарши ўзаро муно-сабатни таъминлайдиган нерв жараёнларининг бир-бири б-н боғлиқ индук-цияси.
О.н.ф. да марказий ҳодиса шартли рефлекслар бўлиб, улар жаҳон нейрофизиологияси ва экспериментал психологиядаги муқим тадқиқот объекти ҳисобланади. Павлов ва унинг ходимлари белгилаган О.н.ф.нинг асосий фактлари ва изчиллигининг тўғри эканлиги олимларнинг кўпгина ишларида исботланган. Хусусан, физиолог П. К. Анохин функционал система назари-ясини ишлаб чиқиб, бу назарияни функциялар эволюциясига татбиқ этди, натижада эволюцион жараённинг умумий қонунияти бўлган системогенез тушунчасини яратди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.