Olloqulixon

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127–128-b. — ziyouz.com

Olloqulixon (taxm. 1794-1842) -Xiva xoni (1825—42) — Muhammad Rahimxonning öğli. O. davrida zulm, talonçilik, özaro uruşlar kuçaygan. O. Buxoro b-n sulh tuzilganiga qaramay 7 marta Buxoro xonligi hududiga yurişlar qilib qişloqlarni talab qaytgan. Xurosonga 5 marta yuriş qilgan. Qoraqalpoq va turkmanlarning qözğolonlarini beşafqat bostirgan (1828). Rossiya b-n savdo va elçilik munosabatlarini (1840—41) rivojlantirgan. O. davrida Xivada karvonsaroy, tim, 111 xona va bölmali Toşhovli saroyi (1834—35), Içan qal'attt şarqiy darvozasiga tutaştirib qurilgan Olloqulixon madrasasi, Oq masjid, Saitboy masjidi, Toşhovuz qal'asi (1835—36) va b. inşootlar qurilgan. Yangi kanallar qazdirib suğoriladigan yerlarni kengaytirgan. Xiva ş.ning obodonçiligi uçun köp mehnat sarf qilgan. O. davrida koşinpazlik (koşinkorlik) san'ati yuksak çöqqiga çiqqan. Pahlavon Mahmud maq-barasi va Köhna Ark koşinlar b-n bezatilgan. Sayid Alovuddin maqbarasi va b. köpgina tarixiy obidalar ta'mirlandi. Arabxon va Muhammad Amin inoq madrasalari qaytadan qurildi. Xiva ş.ning atrofi mudofaa devori b-n örab olingan (1842). Içan qal'a taşqarisida yaşayotgan aholini himoya qiliş maqsadida Dişan qal'a (Taşqari qal'a) qurilgan. Qal'aning uz. 6250 m bölib, şunday ulkan quriliş qöl kuçi b-n paxsadan 30 kun davomida qurib bitkazilgan. Içan qal'aning jan. darvozasidan Dişan qal'a devorigaça bölgan masofa 300—400 m ni taşkil kdçadi. O. 1842 y. Çorjöyga yuriş qilib qal'ani qamal qilgan paytda oğir kasalga duçor bölib orqaga qaytişga majbur bölgan va 23 noyab.da vafot etgan. Uni özi hayot vaqtida tayyorlab qöygan Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etişgan.

Ad.: Yöldoşev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilişi, T., 1959; Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; Xud oy ber gan ov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari şajarasi, Xiva, 1996.

Sevara Saburova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОЛЛОҚУЛИХОН (тахм. 1794-1842) -Хива хони (1825—42) — Муҳаммад Раҳимхоннинг ўғли. О. даврида зулм, талончилик, ўзаро урушлар кучайган. О. Бухоро б-н сулҳ тузилганига қарамай 7 марта Бухоро хонлиги ҳудудига юришлар қилиб қишлоқларни талаб қайтган. Хуросонга 5 марта юриш қилган. Қорақалпоқ ва туркманларнинг қўзғолонларини бешафқат бостирган (1828). Россия б-н савдо ва элчилик муносабатларини (1840—41) ривожлантирган. О. даврида Хивада карвонсарой, тим, 111 хона ва бўлмали Тошҳовли саройи (1834—35), Ичан қалъаттт шарқий дарвозасига туташтириб қурилган Оллоқулихон мадрасаси, Оқ масжид, Саитбой масжиди, Тошҳовуз қалъаси (1835—36) ва б. иншоотлар қурилган. Янги каналлар қаздириб суғориладиган ерларни кенгайтирган. Хива ш.нинг ободончилиги учун кўп меҳнат сарф қилган. О. даврида кошинпазлик (кошинкорлик) санъати юксак чўққига чиққан. Паҳлавон Маҳмуд мақ-бараси ва Кўҳна Арк кошинлар б-н безатилган. Сайид Аловуддин мақбараси ва б. кўпгина тарихий обидалар таъмирланди. Арабхон ва Муҳаммад Амин иноқ мадрасалари қайтадан қурилди. Хива ш.нинг атрофи мудофаа девори б-н ўраб олинган (1842). Ичан қалъа ташқарисида яшаётган аҳолини ҳимоя қилиш мақсадида Дишан қалъа (Ташқари қалъа) қурилган. Қалъанинг уз. 6250 м бўлиб, шундай улкан қурилиш қўл кучи б-н пахсадан 30 кун давомида қуриб битказилган. Ичан қалъанинг жан. дарвозасидан Дишан қалъа деворигача бўлган масофа 300—400 м ни ташкил кдчади. О. 1842 й. Чоржўйга юриш қилиб қалъани қамал қилган пайтда оғир касалга дучор бўлиб орқага қайтишга мажбур бўлган ва 23 нояб.да вафот этган. Уни ўзи ҳаёт вақтида тайёрлаб қўйган Паҳлавон Маҳмуд мақбарасига дафн этишган.

Ад.: Йўлдошев М., Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши, Т., 1959; Гулямов Я. Г., Памятники города Хивы, Т., 1941; Худ ой бер ган ов К., Хива — 2500. Хива хонлари шажараси, Хива, 1996.

Севара Сабурова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.