Olloqulixon karvonsaroyi va timi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128-b. — ziyouz.com
Olloqulixon karvonsaroyi va timi — Xivadagi me'moriy yodgorlik (1832—33). Töğri törtburçak tarxli (69,0x58,0 m), burçaklariga guldasta — minoralar işlangan. Karvonsaroyga şim. va jan.dagi peştoq orqali kiriladi. Uning keng hovlisi (46,3x42,4 m) va hovli atrofidagi 2 qavatli hujralar (4,6x2,9 m) bir xil hajmda 105 tani taşkil qiladi. Hujralar hovli sahniga qaratilgan. Burçaklaridagi 8 ta hujralar (5x5 m) gumbazi baland qilib işlangan, ular eşik tepasidagi tobadon panjaralari orqali yoritiladi. Tomi balxi gumbazli. Xovliga kiriladigan yölak 2 tomondan peştoq b-n çe-garalangan. Peştoq qanotlari içida 2-qavatga olib çiqiladigan aylanma zinalar bor. Pastdagi xonalarda yuk saqlangan, yuqrridagilaridan mehmonxona sifatida foydalanilgan.
Karvonsaroyning taşqi va içki tuzilişida öziga xos tomonlar bor. Mac, şu tipdagi binolarda içkariga maxsus xonalar orqali aylanib ötil-sa, bu yerda içkariga yuklar b-n 2 gumbaz ostidan töğri ötiş mumkin. Hovli örtasi otaravaga mol yuklaşga qulaylaştirilgan. Tim karvonsaroyga nisbatan keyinroq qurilgan. Karvonsaroyning boş tarzi tim qurilişi (1835— 38)da tamoman özgartirilgan. Pastki qavatda ravoqlar asosi mustahkamlangan, 24 ta hujraning 2-qavati butunlay buzilgan va tim gumbazlari (katta gumbaz diametri — 9,5 va 10,7 m, kiçik gum-baz diametri — 6,0 m) ni örnatiş uçun moslaştirilgan. Tim tarxi —74x26,5 m, 2 ta katta gumbaz (markazida va ğarbida), 2 qatorli 12 ta mayda gumbazlar karvonsaroy oldidagi katta gumbazli xonaga kelib takalgan, xuddi şunday gumbazli xona timning ğarbida ham bor. Tim içkarisi gumbazlardagi tuynuklar orqali yoritilgan. Timda savdo rastalari joylaşgan. Gumbazlarni qurişda ustalar binoga mos (törtburçak, çorsi, olti qirrali şakllarda) qurilma asosini topa olganlar.
Ad.: Mankovskaya L., Bulatova V ., Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛЛОҚУЛИХОН КАРВОНСАРОЙИ ВА ТИМИ — Хивадаги меъморий ёдгорлик (1832—33). Тўғри тўртбурчак тархли (69,0x58,0 м), бурчакларига гулдаста — миноралар ишланган. Карвонсаройга шим. ва жан.даги пештоқ орқали кирилади. Унинг кенг ҳовлиси (46,3x42,4 м) ва ҳовли атрофидаги 2 қаватли ҳужралар (4,6x2,9 м) бир хил ҳажмда 105 тани ташкил қилади. Ҳужралар ҳовли саҳнига қаратилган. Бурчакларидаги 8 та ҳужралар (5x5 м) гумбази баланд қилиб ишланган, улар эшик тепасидаги тобадон панжаралари орқали ёритилади. Томи балхи гумбазли. Ховлига кириладиган йўлак 2 томондан пештоқ б-н че-гараланган. Пештоқ қанотлари ичида 2-қаватга олиб чиқиладиган айланма зиналар бор. Пастдаги хоналарда юк сақланган, юқрридагиларидан меҳмонхона сифатида фойдаланилган.
Карвонсаройнинг ташқи ва ички тузилишида ўзига хос томонлар бор. Mac, шу типдаги биноларда ичкарига махсус хоналар орқали айланиб ўтил-са, бу ерда ичкарига юклар б-н 2 гумбаз остидан тўғри ўтиш мумкин. Ҳовли ўртаси отаравага мол юклашга қулайлаштирилган. Тим карвонсаройга нисбатан кейинроқ қурилган. Карвонсаройнинг бош тарзи тим қурилиши (1835— 38)да тамоман ўзгартирилган. Пастки қаватда равоқлар асоси мустаҳкамланган, 24 та ҳужранинг 2-қавати бутунлай бузилган ва тим гумбазлари (катта гумбаз диаметри — 9,5 ва 10,7 м, кичик гум-баз диаметри — 6,0 м) ни ўрнатиш учун мослаштирилган. Тим тархи —74x26,5 м, 2 та катта гумбаз (марказида ва ғарбида), 2 қаторли 12 та майда гумбазлар карвонсарой олдидаги катта гумбазли хонага келиб такалган, худди шундай гумбазли хона тимнинг ғарбида ҳам бор. Тим ичкариси гумбазлардаги туйнуклар орқали ёритилган. Тимда савдо расталари жойлашган. Гумбазларни қуришда усталар бинога мос (тўртбурчак, чорси, олти қиррали шаклларда) қурилма асосини топа олганлар.
Ад.: Маньковская Л., Булатова В ., Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.