Olmos
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–136-b. — ziyouz.com
Olmos — tuğma elementlar guruhiga mansub mineral, sof uglerodning kristall holidagi turi. O. tabiatda ma'lum barça materiallardan qattiqligi b-n ajralib turadi va şuning uçun sanoatning köp muhim tarmoqlarida qöllanadi. O. insoniyatga mil. av.dan ma'lum bölib, dastlab Hindistonda (mil. av. 8—7-a.lar) topilgan. Köp asrlar mobaynida O. faqat Osiyo regionidan çiqarilgan. Keyinçalik Braziliyada (18-a.), Rossiyada (1829 y.), Jan. Afrikada (19-a.ning 60-y.lari) qazib olina boşlagan va 1866 y. O. sanoatining boşlanişi deb hisoblanadi. Şu vaqtdan Afrika mamlakatlari O. qazib olinadigan asosiy mintaqa bölib kelmoqda. Bundan taşqari, O. konlari Jan. Amerika, Osiyo (Hindiston, Indoneziya)da ham bor va sanoat miqyosida O. olinmoqda. 1955 y.dan Rossiya (Yakutiya)da ham köp O. qazib çiqarilmoqda. Özbekistonda O. soçmalarini topiş böyiça izlanişlar olib borilmoqsa. Tabiiy O. turli şakllarda uçraydi. Uning mikroskopik donaçalaridan tortib 100 va 1000 karatli (1 karat = 0,2 g) öta yirik kristallari ham mavjud. Köpinça 0,1—1,0 karatli O. uçraydi. 100 karatdan ortiq yirik kristallari kam. Jan. Afrikada dunyodagi eng yirik O. —3106 karatli «Kullinan» topilgan (1905) va undan 105 ta brilliant yasalgan. O. özining kattaligi, şakli, rangi, qöllanişiga köra, 7 kategoriya va 23 guruxga bölinadi. O. sanoatida 2 xil — zargarlik va texnik O. farq qilinadi. Mukammal şaklli, öta şaffof, sof, darzsiz va b. nuqsonsiz O. zargarlik hamda bezak işlarida qöllanadi. Sifat va kattaligidan qat'i nazar, qolgan barça O.lar texnik O. Xisoblanadi. Texnik O. kukun, şuningdek, kristall holida bölişi mumkin. Ularni qirralab, zarur şaklga (keskiç, filyer va b.) keltiriladi. Jaxrnda barça qazib olinadigan O.larning 25% gaçasi zargarlik O. hisoblanadi.
Fizik xossalari. Tabiiy O. kristall panjarasining tuzilişi kub şaklida. Uglerodning har bir atomi tetraedr uçlari böylab simmetrik joylaşgan. Kristallik strukturasining öziga xosligiga köra, O.ning ideal (nuqsonsiz) kristali şaffof bölişi kerak. Tabiatda uçraydigan kristallarda, juda oz mikdorda bölsa ham, boşqa aralaşmalar borligi tufayli kristall panjarada nuqson böladi. Eng toza zargarlik O.ning 1 sm3 hajmidagi aralaşmalar mikdori 1018 atomni taşkil etadi. O.da kremniy, alyuminiy, kalsiy va magniy birikmalari köp uçraydi.
O. Moos şkalasi böyiça qattikdik etaloni xisoblanadi (O.ning qattiqligi 10, korundniki 9, kvarsniki 7, kalsitniki 3 va h.k.). Turli kristallografik tomonlari böyiça O.ning qattiqligi turliça (mas, oktaedr tomoni eng qattiği hisoblanadi). O.ning normal elastiklik moduli 1000 Gn/m2 (10»din/ sm2), hajmiy siqiliş moduli 600 Gn/ m2 (6x1012 din/ sm2). Issiqlik ötkaziş koeffitsiyenti (t-ra 100 K dan 400 K gaça ortişi b-n) 6 dan 0,8 kJ/m K gaça pasayadi. O.ning uy t-rasida issiklik ötkazuvçanligi kumuşnikidan yuqori. Diamagnit xossaga ega.
O.ning rangi va şaffofligi har xil. Rangsiz, oq, qavo rang, yaşil, sarğiş, jigarrang, qizğiş, töq kulrang xillari uçraydi. Kristallning rangi köpinça bir tekis tusda bölmaydi.
O.ning ziçligi 3,515 g/sm3, nur sindiriş körsatkiçi 2,417, dispersiyasi 0,063. Nurning töliq qaytiş burçagi 24°24', ayrim namunalari optik anizotropiya xossasiga ega. Ultrabinaf-şa va rengten nurlari, elektron, a. zarraça va neytronlar ta'sirida O.da lyuminessensiya hodisasi kuzatiladi. O.ni neytronlar b-n nurlantiriş natijasida unda barqaror radioaktivlik xossasi paydo bölmaydi. Bunda O.ning ziçligi kamayadi, kristall panjarasi «böşaşadi» va abrazivlik sifati yomonlaşadi.
O. kislota va hatto qaynoq işqor eritmalari ta'siriga çidamli, selitra va soda (t=500°) eritmalarida eriydi. O. havoda 850—1000° da, kislorodsa 720—800° da yonadi. Vakuum yoki inert gazda 1400° da O.ning ustki qismida sezilarli grafitlaniş boşlanadi. T-ra kötarilişi b-n bu jarayon tezlaşadi va 2000° atrofida (15—30 minut içida) O. grafitga töla aylanadi. Impulsli qizdirişda (3400° da ham) O. kristallari saqlanadi, lekin 3600° va undan yukrrida grafitga aylanadi. Şu tufayli O. normal bosim va 1000° gaça t-rada çeksiz vakt saklanadi.
O. tub va soçma konlardan kazib olinadi. O. olinadigan, sanoat ahamiyatiga ega bölgan yagona tub jins — qad. şçit va platformalarda uçraydigan kimberlitdir. O. kimberlitlarda notekis taqsimlangan. Yakka kristallar, ba'zan u kristallarning ösimtalari holida uçraydigan O.ning kimberlitlarda paydo bölişi haqida yagona fikr yöq. U heç yerda yirik uyumlar hosil qilmaydi. O., asosan (80—85% kismi), soçma konlardan (delyuvial, allyuvial, dengiz böyi soçmalaridan) qazib olinadi. Butun dunyoda qazib çiqarilayotgan O.ning 80% i sanoatda işlatiladi. 20-a.ning 30-y.larigaça JAR dunyoda O. qazib çiqarişda 1-örinni egallab kelgan. Keyinçalik O.ning yirik zaxiralari Kongo Demokratik Respublikasida topiddi. O. toğjinsi b-n olingaç, ruda boyitişning barça fizik va kimyoviy usullari yordamida ajratiladi.
Sintetik O., asosan, grafit va uglerodli moddalardan sun'iy yöl b-n maxsus qurilmalarda 1200—1600° da va 4,5—8 GPa bosim ostida Fe, Co, Gr, Mn yoki ularning krtişmalari iştirokida olinadi. Rangi oqdan qoraga-ça; şaffofligi oliniş texnologiyasiga boğliq, köpinça yarim şaffof yoki xira (tinikmas). Kristallarining ölçamlari 1—2 mm gaça yetişi mumkin; köpinça 0,1 — 1 mm böladi.
O.ning kimyoviy tarkibi 18-a. oxirida aniqlanib, bu hol turli mamlakatlarda sun'iy (sintetik) usul b-n O. oliş uçun köpgina urinişlar boşlanişiga sabab böldi. 20-a.ning 50-y.lari örtasida bir neça mamlakatlarda deyarli bir vaqtda O.ni sintez qilişga muvaffaq bölindi. O.ni sintez qiliş usullari rivojlanişi b-n maxsus fizik xossalarga ega bölgan (mas, yarimötkazgiç) sintetik O. oliş va undan asbobsozlikda keng foydalaniş yölga qöyildi.
Zikir Isaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛМОС — туғма элементлар гуруҳига мансуб минерал, соф углероднинг кристалл ҳолидаги тури. О. табиатда маълум барча материаллардан қаттиқлиги б-н ажралиб туради ва шунинг учун саноатнинг кўп муҳим тармоқларида қўлланади. О. инсониятга мил. ав.дан маълум бўлиб, дастлаб Ҳиндистонда (мил. ав. 8—7-а.лар) топилган. Кўп асрлар мобайнида О. фақат Осиё регионидан чиқарилган. Кейинчалик Бразилияда (18-а.), Россияда (1829 й.), Жан. Африкада (19-а.нинг 60-й.лари) қазиб олина бошлаган ва 1866 й. О. саноатининг бошланиши деб ҳисобланади. Шу вақтдан Африка мамлакатлари О. қазиб олинадиган асосий минтақа бўлиб келмоқда. Бундан ташқари, О. конлари Жан. Америка, Осиё (Ҳиндистон, Индонезия)да ҳам бор ва саноат миқёсида О. олинмоқда. 1955 й.дан Россия (Якутия)да ҳам кўп О. қазиб чиқарилмоқда. Ўзбекистонда О. сочмаларини топиш бўйича изланишлар олиб борилмоқца. Табиий О. турли шаклларда учрайди. Унинг микроскопик доначаларидан тортиб 100 ва 1000 каратли (1 карат = 0,2 г) ўта йирик кристаллари ҳам мавжуд. Кўпинча 0,1—1,0 каратли О. учрайди. 100 каратдан ортиқ йирик кристаллари кам. Жан. Африкада дунёдаги энг йирик О. —3106 каратли «Куллинан» топилган (1905) ва ундан 105 та бриллиант ясалган. О. ўзининг катталиги, шакли, ранги, қўлланишига кўра, 7 категория ва 23 гурухга бўлинади. О. саноатида 2 хил — заргарлик ва техник О. фарқ қилинади. Мукаммал шаклли, ўта шаффоф, соф, дарзсиз ва б. нуқсонсиз О. заргарлик ҳамда безак ишларида қўлланади. Сифат ва катталигидан қатъи назар, қолган барча О.лар техник О. Хисобланади. Техник О. кукун, шунингдек, кристалл ҳолида бўлиши мумкин. Уларни қирралаб, зарур шаклга (кескич, фильер ва б.) келтирилади. Жахрнда барча қазиб олинадиган О.ларнинг 25% гачаси заргарлик О. ҳисобланади.
Физик хоссалари. Табиий О. кристалл панжарасининг тузилиши куб шаклида. Углероднинг ҳар бир атоми тетраэдр учлари бўйлаб симметрик жойлашган. Кристаллик структурасининг ўзига хослигига кўра, О.нинг идеал (нуқсонсиз) кристали шаффоф бўлиши керак. Табиатда учрайдиган кристалларда, жуда оз микдорда бўлса ҳам, бошқа аралашмалар борлиги туфайли кристалл панжарада нуқсон бўлади. Энг тоза заргарлик О.нинг 1 см3 ҳажмидаги аралашмалар микдори 1018 атомни ташкил этади. О.да кремний, алюминий, кальций ва магний бирикмалари кўп учрайди.
О. Моос шкаласи бўйича қаттикдик эталони хисобланади (О.нинг қаттиқлиги 10, корундники 9, кварцники 7, кальцитники 3 ва ҳ.к.). Турли кристаллографик томонлари бўйича О.нинг қаттиқлиги турлича (мас, октаэдр томони энг қаттиғи ҳисобланади). О.нинг нормал эластиклик модули 1000 Гн/м2 (10»дин/ см2), ҳажмий сиқилиш модули 600 Гн/ м2 (6х1012 дин/ см2). Иссиқлик ўтказиш коэффициенти (т-ра 100 К дан 400 К гача ортиши б-н) 6 дан 0,8 кЖ/м К гача пасаяди. О.нинг уй т-расида иссиклик ўтказувчанлиги кумушникидан юқори. Диамагнит хоссага эга.
О.нинг ранги ва шаффофлиги ҳар хил. Рангсиз, оқ, қаво ранг, яшил, сарғиш, жигарранг, қизғиш, тўқ кулранг хиллари учрайди. Кристаллнинг ранги кўпинча бир текис тусда бўлмайди.
О.нинг зичлиги 3,515 г/см3, нур синдириш кўрсаткичи 2,417, дисперсияси 0,063. Нурнинг тўлиқ қайтиш бурчаги 24°24’, айрим намуналари оптик анизотропия хоссасига эга. Ультрабинаф-ша ва ренгтен нурлари, электрон, а. заррача ва нейтронлар таъсирида О.да люминесценция ҳодисаси кузатилади. О.ни нейтронлар б-н нурлантириш натижасида унда барқарор радиоактивлик хоссаси пайдо бўлмайди. Бунда О.нинг зичлиги камаяди, кристалл панжараси «бўшашади» ва абразивлик сифати ёмонлашади.
О. кислота ва ҳатто қайноқ ишқор эритмалари таъсирига чидамли, селитра ва сода (t=500°) эритмаларида эрийди. О. ҳавода 850—1000° да, кислородца 720—800° да ёнади. Вакуум ёки инерт газда 1400° да О.нинг устки қисмида сезиларли графитланиш бошланади. Т-ра кўтарилиши б-н бу жараён тезлашади ва 2000° атрофида (15—30 минут ичида) О. графитга тўла айланади. Импульсли қиздиришда (3400° да ҳам) О. кристаллари сақланади, лекин 3600° ва ундан юкррида графитга айланади. Шу туфайли О. нормал босим ва 1000° гача т-рада чексиз вакт сакланади.
О. туб ва сочма конлардан казиб олинади. О. олинадиган, саноат аҳамиятига эга бўлган ягона туб жинс — қад. шчит ва платформаларда учрайдиган кимберлитдир. О. кимберлитларда нотекис тақсимланган. Якка кристаллар, баъзан у кристалларнинг ўсимталари ҳолида учрайдиган О.нинг кимберлитларда пайдо бўлиши ҳақида ягона фикр йўқ. У ҳеч ерда йирик уюмлар ҳосил қилмайди. О., асосан (80—85% кисми), сочма конлардан (делювиал, аллювиал, денгиз бўйи сочмаларидан) қазиб олинади. Бутун дунёда қазиб чиқарилаётган О.нинг 80% и саноатда ишлатилади. 20-а.нинг 30-й.ларигача ЖАР дунёда О. қазиб чиқаришда 1-ўринни эгаллаб келган. Кейинчалик О.нинг йирик захиралари Конго Демократик Республикасида топидди. О. тоғжинси б-н олингач, руда бойитишнинг барча физик ва кимёвий усуллари ёрдамида ажратилади.
Синтетик О., асосан, графит ва углеродли моддалардан сунъий йўл б-н махсус қурилмаларда 1200—1600° да ва 4,5—8 ГПа босим остида Fe, Co, Gr, Mn ёки уларнинг кртишмалари иштирокида олинади. Ранги оқдан қорага-ча; шаффофлиги олиниш технологиясига боғлиқ, кўпинча ярим шаффоф ёки хира (тиникмас). Кристалларининг ўлчамлари 1—2 мм гача етиши мумкин; кўпинча 0,1 — 1 мм бўлади.
О.нинг кимёвий таркиби 18-а. охирида аниқланиб, бу ҳол турли мамлакатларда сунъий (синтетик) усул б-н О. олиш учун кўпгина уринишлар бошланишига сабаб бўлди. 20-а.нинг 50-й.лари ўртасида бир неча мамлакатларда деярли бир вақтда О.ни синтез қилишга муваффақ бўлинди. О.ни синтез қилиш усуллари ривожланиши б-н махсус физик хоссаларга эга бўлган (мас, яримўтказгич) синтетик О. олиш ва ундан асбобсозликда кенг фойдаланиш йўлга қўйилди.
Зикир Исабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.