Oltin
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com
Oltin (Aurum), Ai — Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element. Asl metallarsyan biri. Tartib raqami 79, at. m. 196,9665; rangi sariq, oğir metall. Tabiatda O. 1 ta barqaror izotop l97Au holida uçraydi. O.ning sun'iy radioaktiv izotoplaridan |95Ai va 198Au ning ahamiyati bor. Yer pöstining massasi jihatdan 4,310—7% ni taşkil qiladi.
O. insonga ma'lum bölgan dastlabki metallardan. Arxeologik topilmalardan O. buyumlarning mil.dan 5—4 ming yil ilgari yasalgani ma'lum böldi. Misr, Mesopotamiya, Hindiston, Xitoyda mil.av. 3—2 ming yilliklarda O. qazib olingan va undan turli buyum va bezaklar işlangan, keyinçalik tanga pul zarb qilingan.
O. tabiatda köpinça erkin holda (tuğ-ma O.) uçraydi. Tabiatda uçraydigan birikmalari juda oz, ulardan muhimi kalaverit minerali (AiTe2)dir. Sof O. mayda zarra holda kvarsga, har xil sulfidli rudalarga, köpinça qumga aralaşgan böladi. RF da (Ural, Sibir), Qozoğiston, Özbekiston, Qirğiziston, AQŞ (Kaliforniya), Braziliya, Avstraliya, Kanadada, şuningdek, Afrika mamlakatlarida O. konlari bor. Dengiz va okean suvlarining 1 m3 da 0,008 g gaça, tirik organizmlarning hujayrasi va qonida 0,01—0,05 mg/kg gaça O. böladi. Özbekistonda O. makka-jöxori doni va popugida (2—4 g/t) va Qizilqumda şuvoq ösimligida borligi aniqlangan. Özbekistonning Olmaliq, Zarafşon (Marjonbuloq), Kizil-kum hududlarida oltin va polikristall konlari mavjud.
O. yumşoq, plastik, çöziluvçan metall (kalinligi 0,0002 mm gaça bölgan zarqoğoz tayyorlaş, 1 g ni 3,5 km li sim qilib çöziş mumkin), elektr va issiqni yaxşi ötkazadi. Ziçligi 19,32 g/sm3 (20° da). Suyuqlaniş t-rasi 1064,4°, qaynaş t-rasi 2880°. Moos şkalasi böyiça qattikligi 2,5. O. yum-şoq bulganligi uçun uning kumuş yoki mis qöşib tayyorlangan qotişmalari işlatiladi. O. — kimyoviy jihatdan juda passiv element. Havoda özgarmaydi. Sulfat kislota, nitrat kislota va b.da erimaydi: faqat zar suviaa, xlorli suvda va işqoriy metallarning sianidlari eritmalarida eriydi. Xlor b-n birikadi. O. öz birikmalaridan oson kaytariladi va kompleks birikmalar hosil qila oladi. Simobda erib, O. amalgamasiga aylanadi. Birikmalarda 1 va 3 valentli böladi. 3 valentli O. birikmalari barqaror hisoblanadi.
O. rudalardan bir neça usulda, mas, oltinli qumni suv b-n yuvib, zarralar holida ajratib olinadi. O. amalgamatsiya usulida ham boyitiladi. Uning kaliy sianid KCN eritmasida (kislorod iştirokida) va xlorli suvda erişidan O. ajratib olişda foydalaniladi (bagration usuli). Buning uçun O.li qumga kaliy sianid (yoki natriy sianid NaCN) eritmasi qöşiladi. O. b-n kaliy sianiddan hosil bölgan kompleks tuz suvda erib ketadi, qum ajralib qoladi. Kompleks tuzning eritmasiga, odatda, rux ta'-sir ettiriladi. Rux O.ni çökmaga tuşiradi. Olmalik, kon-metallurgiya korxonasida mis kuporosini elektroliz qiliş jarayonida hosil bölgan toşqoldan O. ajratib olinadi. «Zarafşon-Nyumont» Özbekiston—AQŞ qöşma korxonasi Zarafşon oltin i.ç. kom-pleksi çiqindisidan sian usulida O. ajratib olişni yölga qöygan. Bu usulda işlatiladigan erituvçilar niho-yatda zaharli bölganligi sababli Özbekiston olimlari samarali va inson salomatligi uçun bezarar erituvçilar oliş böyiça ilmiy izlanişlar olib borişmokda. O.ning eng köp işlatiladigan birikmasi xloraurat kislota N[AiS14]4H2O dir. Bu modda O.ni zar suvida eritiş natijasida hosil böladi. O.ning AuCl, AuCl3 tarkibli xloridlari, AuO2, Au2O3 tarkibli ok-sidlari va b. birikmalari ma'lum. O. valyuta sifatida, zargarlikda, kimyo sanoatida, elektrotexnikada, asbob-sozlikda, tibbiyotda, fotografiyada qöllanadi.
/4y.:Dalimov T.N., Şayakubov T. Ş., Trotskiy V.I. i dr., Geologiya i polezniye iskopayemiye Respubliki Özbekiston, T., 1998; Parpiyev N.A., Muftaxov A.Ğ., Raximov X.R., Anorganik kimyo [3 qism], T., 2000-2003.
Nusrat Parpiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН (Aurum), Аи — Менделеев даврий системасининг I гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Асл металларцян бири. Тартиб рақами 79, ат. м. 196,9665; ранги сариқ, оғир металл. Табиатда О. 1 та барқарор изотоп l97Au ҳолида учрайди. О.нинг сунъий радиоактив изотопларидан |95Аи ва 198Au нинг аҳамияти бор. Ер пўстининг массаси жиҳатдан 4,310—7% ни ташкил қилади.
О. инсонга маълум бўлган дастлабки металлардан. Археологик топилмалардан О. буюмларнинг мил.дан 5—4 минг йил илгари ясалгани маълум бўлди. Миср, Месопотамия, Ҳиндистон, Хитойда мил.ав. 3—2 минг йилликларда О. қазиб олинган ва ундан турли буюм ва безаклар ишланган, кейинчалик танга пул зарб қилинган.
О. табиатда кўпинча эркин ҳолда (туғ-ма О.) учрайди. Табиатда учрайдиган бирикмалари жуда оз, улардан муҳими калаверит минерали (АиТе2)дир. Соф О. майда зарра ҳолда кварцга, ҳар хил сульфидли рудаларга, кўпинча қумга аралашган бўлади. РФ да (Урал, Сибирь), Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, АҚШ (Калифорния), Бразилия, Австралия, Канадада, шунингдек, Африка мамлакатларида О. конлари бор. Денгиз ва океан сувларининг 1 м3 да 0,008 г гача, тирик организмларнинг ҳужайраси ва қонида 0,01—0,05 мг/кг гача О. бўлади. Ўзбекистонда О. макка-жўхори дони ва попугида (2—4 г/т) ва Қизилқумда шувоқ ўсимлигида борлиги аниқланган. Ўзбекистоннинг Олмалиқ, Зарафшон (Маржонбулоқ), Кизил-кум ҳудудларида олтин ва поликристалл конлари мавжуд.
О. юмшоқ, пластик, чўзилувчан металл (калинлиги 0,0002 мм гача бўлган зарқоғоз тайёрлаш, 1 г ни 3,5 км ли сим қилиб чўзиш мумкин), электр ва иссиқни яхши ўтказади. Зичлиги 19,32 г/см3 (20° да). Суюқланиш т-раси 1064,4°, қайнаш т-раси 2880°. Моос шкаласи бўйича қаттиклиги 2,5. О. юм-шоқ булганлиги учун унинг кумуш ёки мис қўшиб тайёрланган қотишмалари ишлатилади. О. — кимёвий жиҳатдан жуда пассив элемент. Ҳавода ўзгармайди. Сульфат кислота, нитрат кислота ва б.да эримайди: фақат зар сувиаа, хлорли сувда ва ишқорий металларнинг цианидлари эритмаларида эрийди. Хлор б-н бирикади. О. ўз бирикмаларидан осон кайтарилади ва комплекс бирикмалар ҳосил қила олади. Симобда эриб, О. амальгамасига айланади. Бирикмаларда 1 ва 3 валентли бўлади. 3 валентли О. бирикмалари барқарор ҳисобланади.
О. рудалардан бир неча усулда, мас, олтинли қумни сув б-н ювиб, зарралар ҳолида ажратиб олинади. О. амальгамация усулида ҳам бойитилади. Унинг калий цианид KCN эритмасида (кислород иштирокида) ва хлорли сувда эришидан О. ажратиб олишда фойдаланилади (багратион усули). Бунинг учун О.ли қумга калий цианид (ёки натрий цианид NaCN) эритмаси қўшилади. О. б-н калий цианиддан ҳосил бўлган комплекс туз сувда эриб кетади, қум ажралиб қолади. Комплекс тузнинг эритмасига, одатда, рух таъ-сир эттирилади. Рух О.ни чўкмага туширади. Олмалик, кон-металлургия корхонасида мис купоросини электролиз қилиш жараёнида ҳосил бўлган тошқолдан О. ажратиб олинади. «Зарафшон-Ньюмонт» Ўзбекистон—АҚШ қўшма корхонаси Зарафшон олтин и.ч. ком-плекси чиқиндисидан циан усулида О. ажратиб олишни йўлга қўйган. Бу усулда ишлатиладиган эритувчилар ниҳо-ятда заҳарли бўлганлиги сабабли Ўзбекистон олимлари самарали ва инсон саломатлиги учун безарар эритувчилар олиш бўйича илмий изланишлар олиб боришмокда. О.нинг энг кўп ишлатиладиган бирикмаси хлораурат кислота Н[АиС14]4Н2О дир. Бу модда О.ни зар сувида эритиш натижасида ҳосил бўлади. О.нинг AuCl, AuCl3 таркибли хлоридлари, AuO2, Au2O3 таркибли ок-сидлари ва б. бирикмалари маълум. О. валюта сифатида, заргарликда, кимё саноатида, электротехникада, асбоб-созликда, тиббиётда, фотографияда қўлланади.
/4й.:Далимов Т.Н., Шаякубов Т. Ш., Троцкий В.И. и др., Геология и полезные ископаемые Республики Ўзбекистон, Т., 1998; Парпиев Н.А., Муфтахов А.Ғ., Рахимов Х.Р., Анорганик кимё [3 қисм], Т., 2000-2003.
Нусрат Парпиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.