Oltin

Oltin OLTIN, tuğma sof oltin — tuğma elementlar guruhiga mansub mineral. O. tabiatda köpinça erkin hodda uçraydi, tabiiy birikmalari juda oz, ulardan eng muximi kalaverit (AiTe2). Kristallari kub singoniyali, koordinatsion strukturali, asosan, kiçik ölçovli (0—1,0 mm) kristallari uçraydi, ba'zan 3 sm gaça bölgan kristallari ham bor. Konlarda, asosan, 0,01—4,0 mm zarraçali O. böladi, kattaroq töplamlari (1—5 g va undan köp) ham uçratiladi. Jahonda topilgan eng katta O. töplamlari ma'lum: «Xolterman plitasi» deb nom berilgani (93,3 kg) Avstraliyada, «Katta uçburçak» (36,04 kg) va «Tiyelgin» (14 kg) Rossiyada va b. Asosan, O. mayda zarralar holida kvarsga va ba'zan, xar xil sulfidli rudalarga, O. zarralari esa köpinça qumga aralaşgan böladi. Özbekiston, Qozoğiston, Rossiya (Ural, Sibir), Afrika, Avstraliya, AQŞ (Kaliforniya), Kanadada O. konlari bor. Ğarbiy Özbekistonda O. makkajöxori doni va popugida (2—4 g/t) va Qizilqumda şuvoq ösimligida borligi aniklangan.

O.ning sofligi (probasi) özgaruvçan bölib, köpinça uçraydiganlari quyidagi qatorni: 930—900, 820— 780, 650—600 ni taşkil etadi, juda kam uçraydigan probasi 550. Odatda, O.ning tarkibida Ag, Cu, Fe, Mn, Pb, kam mikdorda Bi, Sb, Hg, Te, Se, Pt, In va b. qöşimçalar böladi. O.ning ziçligi ğovakligiga boğliq bölib, 15600 kg/m3 dan 19200 kg/m3 gaça özgaradi, qat-tiqligi 2—3. Tarkibidagi Hg aralaşmasi O.ni yumşatsa, Pt, Sn, Si qöşimçalari qattiqligini oşiradi.

O. tabiatda keng tarqalgan bölib, otqindi, effuziv, metamorfik, çökindi toğ jinslarida uçratiladi va oltin rudalari konlarini gidrotermal jarayonlar natijasida paydo bölişida iştirok etadi. O.ning suvda eruv-çan birikmalari (xloridlari, gidro-sulfidlari va b.) Yer pöstining pastki gorizontlari yoki yuqori man-tiyadan gidrotermalar b-n olib çiqilib, kvars tomirlarining avval şakllangan yoriqlarida Fe, Cu, Pb, Zn, Bi, As, Sb, Ag sulfidlari va şu elementlarning telluridlari b-n birgalikda kristallanadi. Mis kolçedani va qörğoşin-rux sulfid konlari şakllanişida O. iştirok etib, ularning orasida yupqa dispersli donaçalar hosil qiladi. Xuddi şu tarzda magma-tik genezisli mis-nikelli sulfid rudalarda ham O.ning qöşimçalari paydo böladi. Gipergenez zonalarda O. qisman qayta çökib, sulfid ruda tanalarini yuqori qismini qöşimça boyitadi. Ruda tanalarining keyinçalik yemirilişi b-n yuzada joylaşgan O. avval birga boğlanib turgan agregatlardan ajralib va suv oqimlari b-n çiqarilib töplanganda soçma O. konlarini hosil qiladi. Bu jarayon mo-baynida O. zarraçalari silliklanadi, elektrokimyoviy korroziya natijasida ularning yuzasidagi Ag yemirilişi b-n O.ning probasi oşadigan qatlam hosil böladi. O. oltin rudali konlarni hosil qiluvçi asosiy mineraldir.