Oltin bozori
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com
Oltin bozori — oltin b-n oldisotdi operatsiyalarini doimiy ravişda amalga oşiruvçi markaz. Jahon O.b. mintakaviy bozorlardan tarkib topadi. Ularning eng yiriklari London, Syurix, Nyu-York, Jeneva, Melburn ş.larida joylaşgan. 1919 y.dan buyen faoliyat körsatib kelayotgan London O.b.da kun davomida 2 marotaba oltinning maxsus narxi (fiksing)nm belgilaş tartibi joriy etilgan. London bozoridagi narxlar eng qulay hisoblanib, turli hisob-kitoblar uçun baza vazifasini bajaradi va uzok, muddatli şartnomalarda narxlarni belgilaş uçun qöllanadi. Syurix O.b. 1970 y.dan faoliyatni boşlagan bölib, 1980-y.larga kelib eng yirik markazlardan biriga aylandi, jahonda oltinga bölgan talabning asosiy qismi uşbu bozor orqali qondiriladigan böddi. Hoz. paytda dunyo oltin savdosining 40% Şveysariyada ötkaziladi. Şveysariya banklarining afzallik tomonlari şundan iboratki, ular jahonning barça hududlaridagi O.b.larida joylaşgan.
1970 y.da AQŞda oltin demonetizatsiyasi, ya'ni 40 y. davomida mavjud bölgan rezidentlar tomonidan oltinni sotiş va sotib olişni taqiqlovçi şartnoma bekor qilinişi b-n O.b. rivojlandi. Çunki bu şartnoma AQŞ rezedentlariga xususiy ravişda oltin quymalarini saqlaş imkonini bermas edi. Oltin savdosining erkinlaştirilişi Nyu-York va Çikago tovar birjalaridagi xalqaro pul bo-zorini oltin fyuçers şartnomalari asosida amaliyotlar olib boruvçi yirik markazga aylantirdi. U markazlarda oltin yetkazib beriş böyiça dunyoning 90% fyuçers şartnomalari imzolanadi.
Xalqaro telekomunikatsiyaning yuksak daraja rivojlanişi ham maxsus kompyuter tarmoklari orqali oldi-sotdi şartnomalarni tuzişga zamin yaratdi. Bunday savdoda fakatgina ol-tinni yetkazib beriş şarti körsatiladi, xaridor va sotuvçining kayerda joylaşgani ahamiyatli emas. Oltin işlab çiqaruvçi mamlakatlar va xususiy zaxira egalari oltin sotuvçilar hisoblansa, xususiy firmalar, zargarlik buyumlarini işlab çiqaruvçi korxonalar, investorlar, tezavra-torlar, Markaziy banklar va maxsus fondlar uning iste'molçilaridir. Deyarli barça mamlakatlarning Markaziy banklari oltinni xalqaro zaxira tarkibida saqlaydilar. Jahonda turli davlatlarning oltin zaxiralari hajmi turliça. Mas, bu körsatkiç AQŞda 8,1 ming t, Germaniyada 3,5 ming t, Fransiyada 3 ming t, Italiyada 2,5 ming t va Xalqaro valyuta fondida 3,2 ming t ga teng. Bir yil davomida eng köp oltin işlab çiqaruvçi davlatlar qatoriga JAR (394 t), AQŞ (335 t), Avstraliya (285 t), Xitoy (183 t), Rossiya (165 t), Kanada (157 t), Peru (134 t) va Özbekiston (84 t) kabi davlatlar kiradi (2002).
Fayzulla Mullajonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН БОЗОРИ — олтин б-н олдисотди операцияларини доимий равишда амалга оширувчи марказ. Жаҳон О.б. минтакавий бозорлардан таркиб топади. Уларнинг энг йириклари Лондон, Цюрих, Нью-Йорк, Женева, Мельбурн ш.ларида жойлашган. 1919 й.дан буен фаолият кўрсатиб келаётган Лондон О.б.да кун давомида 2 маротаба олтиннинг махсус нархи (фиксинг)нм белгилаш тартиби жорий этилган. Лондон бозоридаги нархлар энг қулай ҳисобланиб, турли ҳисоб-китоблар учун база вазифасини бажаради ва узок, муддатли шартномаларда нархларни белгилаш учун қўлланади. Цюрих О.б. 1970 й.дан фаолиятни бошлаган бўлиб, 1980-й.ларга келиб энг йирик марказлардан бирига айланди, жаҳонда олтинга бўлган талабнинг асосий қисми ушбу бозор орқали қондириладиган бўдди. Ҳоз. пайтда дунё олтин савдосининг 40% Швейцарияда ўтказилади. Швейцария банкларининг афзаллик томонлари шундан иборатки, улар жаҳоннинг барча ҳудудларидаги О.б.ларида жойлашган.
1970 й.да АҚШда олтин демонетизацияси, яъни 40 й. давомида мавжуд бўлган резидентлар томонидан олтинни сотиш ва сотиб олишни тақиқловчи шартнома бекор қилиниши б-н О.б. ривожланди. Чунки бу шартнома АҚШ резедентларига хусусий равишда олтин қуймаларини сақлаш имконини бермас эди. Олтин савдосининг эркинлаштирилиши Нью-Йорк ва Чикаго товар биржаларидаги халқаро пул бо-зорини олтин фьючерс шартномалари асосида амалиётлар олиб борувчи йирик марказга айлантирди. У марказларда олтин етказиб бериш бўйича дунёнинг 90% фьючерс шартномалари имзоланади.
Халқаро телекомуникациянинг юксак даража ривожланиши ҳам махсус компьютер тармоклари орқали олди-сотди шартномаларни тузишга замин яратди. Бундай савдода факатгина ол-тинни етказиб бериш шарти кўрсатилади, харидор ва сотувчининг каерда жойлашгани аҳамиятли эмас. Олтин ишлаб чиқарувчи мамлакатлар ва хусусий захира эгалари олтин сотувчилар ҳисобланса, хусусий фирмалар, заргарлик буюмларини ишлаб чиқарувчи корхоналар, инвесторлар, тезавра-торлар, Марказий банклар ва махсус фондлар унинг истеъмолчиларидир. Деярли барча мамлакатларнинг Марказий банклари олтинни халқаро захира таркибида сақлайдилар. Жаҳонда турли давлатларнинг олтин захиралари ҳажми турлича. Мас, бу кўрсаткич АҚШда 8,1 минг т, Германияда 3,5 минг т, Францияда 3 минг т, Италияда 2,5 минг т ва Халқаро валюта фондида 3,2 минг т га тенг. Бир йил давомида энг кўп олтин ишлаб чиқарувчи давлатлар қаторига ЖАР (394 т), АҚШ (335 т), Австралия (285 т), Хитой (183 т), Россия (165 т), Канада (157 т), Перу (134 т) ва Ўзбекистон (84 т) каби давлатлар киради (2002).
Файзулла Муллажонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.