Oltin Örda
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com
Oltin Örda OLTIN ÖRDA, Jöji ulusi -13-a. ning 40-y.lari boşida Jöjixonning öğli Botuxon (1238—1255) tomo-nidan asos solingan davlat. 1224 y. Jöji ulusi Xorazm, Şim. Kavkazdan iborat edi. 1236—40 y.larda Botuxonning yurişlari natijasida Volga bulğorlari yurti, Daşti Qipçoq, Qrim, Ğarbiy Sibir, O.U.ga qöşib olindi. Rus knyazlari O.U.ga karam bölib, xiroj tölab turganlar. Rus manbalarida bu davlat O.U., Şarq manbalarida Jöji ulusi deb atalgan. O.U. markazi Botuxon davrida Quyi Volgada, Saroy Botu edi. Berkaxon (1255—66) davrida Saroy Berkaga köçirildi. O.Ö. oldin möğul qooniga qaram bölib, Botuning inisi Berka davrida mustaqillikka erişdi. Saroy Botu, Saroy Berka, Urganç, Sudak, Qofa (Feodosiya), Azoq sav-do markazlari edi. O.Ö.ni xon boş-qargan. Zarurat tuğilganda qurultoy çaqirilgan. Davlat işlari b-n beklarbegi şuğullangan. Devon işlarini vazir boşqargan. Soliq yiğiş doruğa ixtiyorida bölgan. Zarur paytlarda bosqoqlar jönatilgan. Yana quyidagi mansab va amallar bölgan: alpaut (zodagon), tuman, tumanbegi, elçi, bosqoq, devon bitikçisi, tamğaç (boj yiğuvçi), tirnoqçi (tarozi-bon), şusunçi (ta'minotçi), yurtçi (me'mor), yöl araçi (yöl noziri), tutqovul (qorovul), köpirçi, kemaçi, yomçi, ovçi.
Qöşinlarga tumanbegi, nöyon (amir), yuzboşilar qömondonlik qilganlar. O.Ö. Jöjining 14 nafar öğlining 13 ulusidan iborat edi. Ular öz uluslarini mustaqil boşqarişga intilganlar. Mustaqillik harakati Mangu Temur (1266—82) vafotidan keyin kuçaydi. Tuda Mangu (1282—87), Talabuğa (1287—91) xonliklari davrida tumanbegi Nöğayning nufuzi kötarildi. 5 yil oradan ötgaç, yana isyon kötarildi. Unga Özbekxon (1312—42) barham berdi. U va vorisi Jonibek (1342—57) davrlari O.Ö. harbiy salohiyatining eng kuçaygan davri böldi. Hokimiyat markazlaşdi. Uluslar viloyatlarga aylantirildi, ularni amirlar boşqargan; qurultoylar çaqirilmay qöygan. Özbekxon davrida O.Ö. qurolli kuçlari 300 mingga yetgan. Lekin, içki ziddiyatlar 1357 y. Jonibekxonning öldirilişi b-n yana yuzaga çikdi. Şundan 1380 y.gaça 25 marta xon almaşdi. 14-a.ning 60-y.larida Xorazm mustaqil davlat bölib ajralib çikdi. Polşa va Litva davlati Dnepr daryosi havzasini bosib oldi. Hojitarxon (Astraxon) xonligi taşkil topdi. Faqat Töxtamiş davri (1380—95) ga kelib isyonlar töxtadi. 1382 y. u Moskvani egallab, öt qöydi. Movarounnahrga tahdid sola boşladi. Amir Temurning 1389, 1391, 1395—96 y.lari Töxtamişga qarşi yurişlari O.Ö.ni holdan toydirdi. Idiqu O.Ö.ni tiklaşga hara-kat qildi, natija bermadi. 15-a.ning 20-y. larida Sibir xonligi, 40-y. Nöğay Örda, 1438 y. Qozon xonligi, 1443 y. Qrim xonligi, 60-y.larda Qozoq xonligi taşkil topdi. 1480 y. Ahmad Rusni böysundirişga urindi. 16-a. boşlarida O.Ö. quladi.
Ad.: Grekov B.D., Yakubovskiy A.Yu., Oltin Örda va uning qulaşi, T., 1964; Safargaliyev M. G. Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960; Rizaetdin Faxret-din, Xani Zolotoy Ordi, Kazan, 1995
Naim Norqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН ЎРДА, Жўжи улуси -13-а. нинг 40-й.лари бошида Жўжихоннинг ўғли Ботухон (1238—1255) томо-нидан асос солинган давлат. 1224 й. Жўжи улуси Хоразм, Шим. Кавказдан иборат эди. 1236—40 й.ларда Ботухоннинг юришлари натижасида Волга булғорлари юрти, Дашти Қипчоқ, Қрим, Ғарбий Сибирь, О.У.га қўшиб олинди. Рус князлари О.У.га карам бўлиб, хирож тўлаб турганлар. Рус манбаларида бу давлат О.У., Шарқ манбаларида Жўжи улуси деб аталган. О.У. маркази Ботухон даврида Қуйи Волгада, Сарой Боту эди. Беркахон (1255—66) даврида Сарой Беркага кўчирилди. О.Ў. олдин мўғул қоонига қарам бўлиб, Ботунинг иниси Берка даврида мустақилликка эришди. Сарой Боту, Сарой Берка, Урганч, Судак, Қофа (Феодосия), Азоқ сав-до марказлари эди. О.Ў.ни хон бош-қарган. Зарурат туғилганда қурултой чақирилган. Давлат ишлари б-н бекларбеги шуғулланган. Девон ишларини вазир бошқарган. Солиқ йиғиш доруға ихтиёрида бўлган. Зарур пайтларда босқоқлар жўнатилган. Яна қуйидаги мансаб ва амаллар бўлган: алпаут (зодагон), туман, туманбеги, элчи, босқоқ, девон битикчиси, тамғач (бож йиғувчи), тирноқчи (тарози-бон), шусунчи (таъминотчи), юртчи (меъмор), йўл арачи (йўл нозири), тутқовул (қоровул), кўпирчи, кемачи, ёмчи, овчи.
Қўшинларга туманбеги, нўён (амир), юзбошилар қўмондонлик қилганлар. О.Ў. Жўжининг 14 нафар ўғлининг 13 улусидан иборат эди. Улар ўз улусларини мустақил бошқаришга интилганлар. Мустақиллик ҳаракати Мангу Темур (1266—82) вафотидан кейин кучайди. Туда Мангу (1282—87), Талабуға (1287—91) хонликлари даврида туманбеги Нўғайнинг нуфузи кўтарилди. 5 йил орадан ўтгач, яна исён кўтарилди. Унга Ўзбекхон (1312—42) барҳам берди. У ва вориси Жонибек (1342—57) даврлари О.Ў. ҳарбий салоҳиятининг энг кучайган даври бўлди. Ҳокимият марказлашди. Улуслар вилоятларга айлантирилди, уларни амирлар бошқарган; қурултойлар чақирилмай қўйган. Ўзбекхон даврида О.Ў. қуролли кучлари 300 мингга етган. Лекин, ички зиддиятлар 1357 й. Жонибекхоннинг ўлдирилиши б-н яна юзага чикди. Шундан 1380 й.гача 25 марта хон алмашди. 14-а.нинг 60-й.ларида Хоразм мустақил давлат бўлиб ажралиб чикди. Польша ва Литва давлати Днепр дарёси ҳавзасини босиб олди. Ҳожитархон (Астрахон) хонлиги ташкил топди. Фақат Тўхтамиш даври (1380—95) га келиб исёнлар тўхтади. 1382 й. у Москвани эгаллаб, ўт қўйди. Мовароуннаҳрга таҳдид сола бошлади. Амир Темурнинг 1389, 1391, 1395—96 й.лари Тўхтамишга қарши юришлари О.Ў.ни ҳолдан тойдирди. Идиқу О.Ў.ни тиклашга ҳара-кат қилди, натижа бермади. 15-а.нинг 20-й. ларида Сибирь хонлиги, 40-й. Нўғай Ўрда, 1438 й. Қозон хонлиги, 1443 й. Қрим хонлиги, 60-й.ларда Қозоқ хонлиги ташкил топди. 1480 й. Аҳмад Русни бўйсундиришга уринди. 16-а. бошларида О.Ў. қулади.
Ад.: Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Олтин Ўрда ва унинг қулаши, Т., 1964; Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды, Саранск, 1960; Ризаэтдин Фахрет-дин, Ханы Золотой Орды, Казань, 1995
Наим Норқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.