Oltin rudalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 146–147-b. — ziyouz.com
Oltin rudalari — tarkibida oltin minerali bölgan tabiiy hosilalar, rudalar. Tabiatda 30 dan ortiq oltinli minerallar ma'lum. Undan taşqari, tarkibida oltin bölgan boş-qa metallar (mis, nikel, qörğoşin, pyx, kumuş, temir, marganets) ning rudalaridan ham oltin olinadi. Aso-siy sanoat ahamiyatiga ega foydali qazilma tuğma oltin bölsa, boşqa bir qança turli minerallar: kyustelit (tarkibida 10—20% Ai), kalaverit AiTe2 (40—43% Ai), krennerit (Ai, Ag)Te2 (40% Ai), silvanit (Au,Ag)Te4 (25— 27% Ai), petsit Ag3AuTe2 (25% Ai), kuproaurid AuCu2, rodit Au,Rh, porpetsit Au,Pd, aurostibit Au,Sb2, maldonit Au2Bi, yutenbogardeit Ag3AuS2 va b. dan ham foydalaniladi.
Endogen, ekzogen va metamorfik O.r. farq qilinadi. Barça endogen O.r. gidrotermal yöl b-n paydo bölgan, bir tonnasining tarkibida 2—3 g dan bir neça yuz g gaça oltin bor. Endogen O.r.ning barçasi plitasimon tomir massivlar (Rossiya, Qozoğiston, Kanada), egarsimon tomirlar (Şarqiy Sibir, Avstraliya), quvursimon tomirlar va ştokverkli (Özbekiston, AQŞ) rudalardir.
O.r.ning tarkibiga 200 dan ortiq turli minerallar kiradi. Oltin-sulfidkvars rudalari keng tarkalgan (1,5—20% ruda minerallari). Mine-rallarning asosiysi — kvars, turli miqdorda kalsiyli va temirli kar-bonatlar, barit, xlorit, seritsit, turmalin. Rudali minerallarning us-tuvorlari pirit, kamroq arsenopirit. Ikkinçi darajali minerallar: pirrotin, mis, qörğoşin, pyx, vismut, kumuş sulfidlari, temir oksidi, tuğma kumuş, ba'zan — telluridlar. Oltinning probasi 700—900. Oltin-kvarsli rudalar tarkibida kamroq mikdorda rudali minerallar va umu-miy hajmi ham kam böladi, temir sulfidlari keskin ortadi. Yer yuza-siga yaqin joylaşgan oltin-kvarsli va oltin-sulfid-kvarsli rudali konlar oltin-kumuş konlari deb ataladi (Sibir, Tyanşan, Filippin hamda AQŞ va Meksikada uçraydi). Ular tarkibida xalsedon, magniy kar-bonatlari va silikatlari, adulyar, dikkit, kamroq mikdorda flyuorit va rudali minerallardan pirit, markazit, xalkopirit, galenit, argentit, kumuş sulfotuzlari, kamroq oltin, kumuş, vismut, qörğoşin teluridlari bor.
Sulfid rudalari (20—30% rudali minerallar) kam tarqalgan bölib, tarkibi oddiyroq: asosan, pirit va arsenopirit, 2darajada mis, qörğo-şin, vismut sulfidlari (ba'zan tel-luridlari) O.r. qatlami va ba'zan quvursimon tanalar hosil qiladi (Qozoğiston, Şarqiy Sibir, Avstraliya, Braziliya).
Ekzogen O.r., asosan, soçma konlarda, kam hollarda oltin sulfidli konlarning oksidlaniş zonalarida uçraydi. Bu konlarda rudali qatlamlar va oqimlar yumşoq va mustahkamlan-magan yotqiziqlardan iborat böladi. Oltin esa, köpinça yumalokdangan alo-hida zarraçalar yoki tangaçalar (ölça-mi 0,5—4 mm), ba'zan kum va gillarni orasida kvars b-n birga qotgan şakllarda uçraydi. O.r. tarkibida oltinning mikdori 100—150 mg/m3 dan önlab g/m3 gaça, probasi 800—950 böladi. Oksidlaniş zonasida oltin, asosan, temir va marganets gidroksidlari, mis, margimuş, kumuş, karbonatlar, kaolinit minerallari b-n assotsiatsiyalaşgan holatda yiğiladi, tarkibida 2—3 dan 10 g/t gaça oltin böladi. O.r. murakkab şaklli uyumlar, linzalar hosil qiladi (Qozoğiston, Rossiya, Dominikana Respublikasi).
Metamorfizlaşgan O.r. oltinli konglomeratlar, ba'zan gravelitlar qatlamlari b-n boğliq böladi. Oltin zarraçalari (5—100 mkm) kvarsseritsitxloritli sementda yoki kvarsli şağaldagi ingiçka tomirçalarda temir va b. metallar oksidi va sulfidlari b-n birgalikda joylaşadi. Oltinning mikdori 3—20 g/t, probasi 900 dan yuqori böladi (JAR, Avstraliya, Braziliya).
Özbekistonda O.r. aniklangan 600 ga yaqin kon ma'lum bölib, 144 tasi kadastrga kiritilgan, 12 tasida oltin qazib oliş işlari olib borilmoqda, 15 tasi razvedka qilingan, 16 tasida razvedka işlari olib borilmoqda (2001). O.r. konlari asosiy geolo-gik-sanoat turlaridan uçtasi: oltin-kvarsli (Muruntov, Zarmitan Pirmirob, Ğuzoqsoy), oltin-sulfid-kvarsli (Qizilolmasoy, Qöşbuloq, Balpantov, Marjonbuloq, Sarmiç, Bulatkon va b.), oltin-sulfidli (Kökpatos, Dovğiztov, Omontoytov va b.) va 2 ta kompleksli turlari: oltin-kumuşli («Yuqorivolt», Kosmanaçi, Öqetmas, Oqtepa) va oltin-misporfirli (Qalmoqqir, Olis va b.) ajratilgan. Özbekiston oltinning razvedka qilib aniklangan zaxiralari böyiça jahondagi eng yirik mamlakatlar orasida 4-örinda, yillik qazib oliş mikdori böyiça 9-örinda turadi (2000).
Ad.: Rudniye mestorojdeniya Özbekistona, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН РУДАЛАРИ — таркибида олтин минерали бўлган табиий ҳосилалар, рудалар. Табиатда 30 дан ортиқ олтинли минераллар маълум. Ундан ташқари, таркибида олтин бўлган бош-қа металлар (мис, никель, қўрғошин, pyx, кумуш, темир, марганец) нинг рудаларидан ҳам олтин олинади. Асо-сий саноат аҳамиятига эга фойдали қазилма туғма олтин бўлса, бошқа бир қанча турли минераллар: кюстелит (таркибида 10—20% Аи), калаверит АиТе2 (40—43% Аи), креннерит (Аи, Ag)Te2 (40% Аи), сильванит (Au,Ag)Te4 (25— 27% Аи), петцит Ag3AuTe2 (25% Аи), купроаурид AuCu2, родит Au,Rh, порпецит Au,Pd, ауростибит Au,Sb2, мальдонит Au2Bi, ютенбогардеит Ag3AuS2 ва б. дан ҳам фойдаланилади.
Эндоген, экзоген ва метаморфик О.р. фарқ қилинади. Барча эндоген О.р. гидротермал йўл б-н пайдо бўлган, бир тоннасининг таркибида 2—3 г дан бир неча юз г гача олтин бор. Эндоген О.р.нинг барчаси плитасимон томир массивлар (Россия, Қозоғистон, Канада), эгарсимон томирлар (Шарқий Сибирь, Австралия), қувурсимон томирлар ва штокверкли (Ўзбекистон, АҚШ) рудалардир.
О.р.нинг таркибига 200 дан ортиқ турли минераллар киради. Олтин-сульфидкварц рудалари кенг таркалган (1,5—20% руда минераллари). Мине-ралларнинг асосийси — кварц, турли миқдорда кальцийли ва темирли кар-бонатлар, барит, хлорит, серицит, турмалин. Рудали минералларнинг ус-туворлари пирит, камроқ арсенопирит. Иккинчи даражали минераллар: пирротин, мис, қўрғошин, pyx, висмут, кумуш сульфидлари, темир оксиди, туғма кумуш, баъзан — теллуридлар. Олтиннинг пробаси 700—900. Олтин-кварцли рудалар таркибида камроқ микдорда рудали минераллар ва уму-мий ҳажми ҳам кам бўлади, темир сульфидлари кескин ортади. Ер юза-сига яқин жойлашган олтин-кварцли ва олтин-сульфид-кварцли рудали конлар олтин-кумуш конлари деб аталади (Сибирь, Тяньшан, Филиппин ҳамда АҚШ ва Мексикада учрайди). Улар таркибида халцедон, магний кар-бонатлари ва силикатлари, адуляр, диккит, камроқ микдорда флюорит ва рудали минераллардан пирит, марказит, халькопирит, галенит, аргентит, кумуш сульфотузлари, камроқ олтин, кумуш, висмут, қўрғошин телуридлари бор.
Сульфид рудалари (20—30% рудали минераллар) кам тарқалган бўлиб, таркиби оддийроқ: асосан, пирит ва арсенопирит, 2даражада мис, қўрғо-шин, висмут сульфидлари (баъзан тел-луридлари) О.р. қатлами ва баъзан қувурсимон таналар ҳосил қилади (Қозоғистон, Шарқий Сибирь, Австралия, Бразилия).
Экзоген О.р., асосан, сочма конларда, кам ҳолларда олтин сульфидли конларнинг оксидланиш зоналарида учрайди. Бу конларда рудали қатламлар ва оқимлар юмшоқ ва мустаҳкамлан-маган ётқизиқлардан иборат бўлади. Олтин эса, кўпинча юмалокданган ало-ҳида заррачалар ёки тангачалар (ўлча-ми 0,5—4 мм), баъзан кум ва гилларни орасида кварц б-н бирга қотган шаклларда учрайди. О.р. таркибида олтиннинг микдори 100—150 мг/м3 дан ўнлаб г/м3 гача, пробаси 800—950 бўлади. Оксидланиш зонасида олтин, асосан, темир ва марганец гидроксидлари, мис, маргимуш, кумуш, карбонатлар, каолинит минераллари б-н ассоциациялашган ҳолатда йиғилади, таркибида 2—3 дан 10 г/т гача олтин бўлади. О.р. мураккаб шаклли уюмлар, линзалар ҳосил қилади (Қозоғистон, Россия, Доминикана Республикаси).
Метаморфизлашган О.р. олтинли конгломератлар, баъзан гравелитлар қатламлари б-н боғлиқ бўлади. Олтин заррачалари (5—100 мкм) кварцсерицитхлоритли цементда ёки кварцли шағалдаги ингичка томирчаларда темир ва б. металлар оксиди ва сульфидлари б-н биргаликда жойлашади. Олтиннинг микдори 3—20 г/т, пробаси 900 дан юқори бўлади (ЖАР, Австралия, Бразилия).
Ўзбекистонда О.р. аникланган 600 га яқин кон маълум бўлиб, 144 таси кадастрга киритилган, 12 тасида олтин қазиб олиш ишлари олиб борилмоқда, 15 таси разведка қилинган, 16 тасида разведка ишлари олиб борилмоқда (2001). О.р. конлари асосий геоло-гик-саноат турларидан учтаси: олтин-кварцли (Мурунтов, Зармитан Пирмироб, Ғузоқсой), олтин-сульфид-кварцли (Қизилолмасой, Қўшбулоқ, Балпантов, Маржонбулоқ, Сармич, Булаткон ва б.), олтин-сульфидли (Кўкпатос, Довғизтов, Омонтойтов ва б.) ва 2 та комплексли турлари: олтин-кумушли («Юқоривольт», Косманачи, Ўқетмас, Оқтепа) ва олтин-миспорфирли (Қалмоққир, Олис ва б.) ажратилган. Ўзбекистон олтиннинг разведка қилиб аникланган захиралари бўйича жаҳондаги энг йирик мамлакатлар орасида 4-ўринда, йиллик қазиб олиш микдори бўйича 9-ўринда туради (2000).
Ад.: Рудные месторождения Ўзбекистона, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.