Oltin-valyuta zaxiralari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com
Oltin-valyuta zaxiralari -mamlakatning markaziy emissiya banki yoki xazinasida quyma (yombi) va tanga şaklida töplangan markazlaşgan oltin rezerv fondi. O.-v.z.ga hukumat va markaziy banklarga tegişli bölgan oltin quymalari va oltin tan-galar, xorijiy bank hisob raqamlaridagi valyuta mablaglari, xorijiy mamlakatlar banknotlari, tangalari va davlat qimmatli qoğozlari, şuningdek, Xalqaro valyuta fondi (XVF)dagi rezerv pozitsiyalari kiradi.
O.-v.z. mamlakatning pul birligini mustahkamlaş, uni barkaror uşlab turiş, şuningdek, içki valyuta bozorini zaruriy valyuta mablağlari b-n ta'minlaş maqsadida şakllantiriladi.
Markaziy bank va boşqa moliya in-tlari tomonidan saqlanadigan O.-v.z. hajmi xalqaro va mintaqaviy valyuta-kredit hamda moliyaviy in-tlarning xorijiy bank hisob raqamlaridagi xalqaro tölovlar uçun möljallangan mablağlari hisobidan töldirib boriladi. O.-v.z.ni şakllantirişda erkin muomaladagi, ya'ni boşqa valyutalarga tösiklarsiz ayirboşlaş mum-kin bölgan valyutalar ham muhim örin tutadi. Oltin (quyma va tanga körinişida) yuqori likvidlikka ega bölgan xalqaro mablağlar orasida muhim ahamiyatga egaligini saklab kelmoqda.
XVFga a'zo mamlakatlar özlarining O.-v.z.ga XVFdan erkin talab qilib oliş mumkin bölgan valyuta qoldiqlarini kiritib borişga alohida e'tibor beradi. Uşbu mablağdan XVF kapitaliga oltindan berilişi lozim bölgan tölov kvotasini ötkazib berişda foydalaniladi. 1970 y.dan boşlab esa uşbu tölov kvotasini har bir davlat uçun belgilangan biror fond valyutasida tölaş huquqlari joriy etildi.
O.-v.z. xalqaro mablağlarining zaxira fondi vazifasini bajaradi qamda tölov balansi taqçilligini qoplaş va valyuta bozorida milliy valyuta kursini uşlab turiş maqsadida intervensiya qiliş uçun foydalaniladi. Uning optimal qiymati taşqi likvidlikni, ya'ni mamlakatning xorijiy mamlakatlarga bölgan tölovlarini öz vaqtida, uzluksiz ta'minlaş uçun yetarli bölmoği lozim. O.-v.z.ning kamayişi mamlakatning valyuta siyosati salbiy ekanligidan dalolat beradi.
Özbekistonda sönggi 5—6 yil davo-mida O.-v.z.ning hajmi mamlakatning 5 oylik import hajmini qoplay oliş darajasida saqlanib kelin-moqda. Xalqaro tajribaga muvofiq, mamlakatning O.-v.z.ning hajmi maz-kur mamlakatning 3 oylik import haj-midan kam bölmasligi lozim (yana q. Valyuta rezervlari).
Fayzulla Mullajonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН-ВАЛЮТА ЗАХИРАЛАРИ -мамлакатнинг марказий эмиссия банки ёки хазинасида қуйма (ёмби) ва танга шаклида тўпланган марказлашган олтин резерв фонди. О.-в.з.га ҳукумат ва марказий банкларга тегишли бўлган олтин қуймалари ва олтин тан-галар, хорижий банк ҳисоб рақамларидаги валюта маблаглари, хорижий мамлакатлар банкнотлари, тангалари ва давлат қимматли қоғозлари, шунингдек, Халқаро валюта фонди (ХВФ)даги резерв позициялари киради.
О.-в.з. мамлакатнинг пул бирлигини мустаҳкамлаш, уни баркарор ушлаб туриш, шунингдек, ички валюта бозорини зарурий валюта маблағлари б-н таъминлаш мақсадида шакллантирилади.
Марказий банк ва бошқа молия ин-тлари томонидан сақланадиган О.-в.з. ҳажми халқаро ва минтақавий валюта-кредит ҳамда молиявий ин-тларнинг хорижий банк ҳисоб рақамларидаги халқаро тўловлар учун мўлжалланган маблағлари ҳисобидан тўлдириб борилади. О.-в.з.ни шакллантиришда эркин муомаладаги, яъни бошқа валюталарга тўсикларсиз айирбошлаш мум-кин бўлган валюталар ҳам муҳим ўрин тутади. Олтин (қуйма ва танга кўринишида) юқори ликвидликка эга бўлган халқаро маблағлар орасида муҳим аҳамиятга эгалигини саклаб келмоқда.
ХВФга аъзо мамлакатлар ўзларининг О.-в.з.га ХВФдан эркин талаб қилиб олиш мумкин бўлган валюта қолдиқларини киритиб боришга алоҳида эътибор беради. Ушбу маблағдан ХВФ капиталига олтиндан берилиши лозим бўлган тўлов квотасини ўтказиб беришда фойдаланилади. 1970 й.дан бошлаб эса ушбу тўлов квотасини ҳар бир давлат учун белгиланган бирор фонд валютасида тўлаш ҳуқуқлари жорий этилди.
О.-в.з. халқаро маблағларининг захира фонди вазифасини бажаради қамда тўлов баланси тақчиллигини қоплаш ва валюта бозорида миллий валюта курсини ушлаб туриш мақсадида интервенция қилиш учун фойдаланилади. Унинг оптимал қиймати ташқи ликвидликни, яъни мамлакатнинг хорижий мамлакатларга бўлган тўловларини ўз вақтида, узлуксиз таъминлаш учун етарли бўлмоғи лозим. О.-в.з.нинг камайиши мамлакатнинг валюта сиёсати салбий эканлигидан далолат беради.
Ўзбекистонда сўнгги 5—6 йил даво-мида О.-в.з.нинг ҳажми мамлакатнинг 5 ойлик импорт ҳажмини қоплай олиш даражасида сақланиб келин-моқда. Халқаро тажрибага мувофиқ, мамлакатнинг О.-в.з.нинг ҳажми маз-кур мамлакатнинг 3 ойлик импорт ҳаж-мидан кам бўлмаслиги лозим (яна қ. Валюта резервлари).
Файзулла Муллажонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.