Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Oltingugurt

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–152-b. — ziyouz.com

    Oltingugurt (Sulfur), S - Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 16, at.m. 32,064. Tabiiy O. 4 ta barkaror izotop 32S, 33S, 34S, 36S dan iborat. Sun'iy radioaktiv izotoplari 3IS, 35S, 37S ham olingan. Yer pöstining massa jihatdan 5410~2% ini taşkil qiladi. Dengiz suvida 0,08—0,09% O. bor. Tabiatda erkin (tuğma O.) va birikmalar holida uçraydi. O.ning eng muhim tabiiy birikmalari metall sulfidlari, mas, FeS2 — temir kolçedan (pirit), ZnS — aldama pyx, PbS — qörğoşin yaltiroği yoki glenit, Cu2S — mis yaltiroği va h.k. O. sulfatlar holida (angidrit CaSO4 gips CaSO4-2H2O, oğir şpat BaSO4, glau-ber tuzi va q.k.) ham uçraydi. Bundan taşqari, O. kumir, slanets, neft, tabiiy gazlar, hayvon va ösimlik orga-nizmlarida organik va anorganik birikmalar xrlida mavjud. Mas, oqsilda 0,8—2,4% O. bor. Tuğma O. Meksika, AQŞ, Italiya, Yaponiya, MDH mamla-katlarida bir neça allotropik köri-nişlarda uçraydi. Ulardan muhimlari romb va monoklin singoniyali O.dir. Romb panjarali O. sariqtusli, ziçligi 2,07 g/sm3 (20°da), suyuklaniş t-rasi 112,8°, qaynaş t-rasi 445°. Sak-kiz burçakli halqasimon Sg tarkibli molekulalardan tuzilgan. Monoklin O. prizma şaklidagi tiniq kristallardan iborat, ziçligi 1,96 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 118,9°. O. qizdirilsa, 112,8° da erib, sariq tusli harakatçan suyuqlikka aylanadi. 160°da qönğir tusga kirib, qovuşoq bölib qoladi. O. metalloidlar jumlasiga kiradi. U inert gazlar, azot, yod, platina, oltina&n taşqari deyarli barça elementlar b-n birikadi. Kis-lorodda 250°da, qavoda 360° da alangalanadi. O. birikmalarda —2, +4 va +6 valentli. Işqoriy metallar, mis, kumuş va simob b-n xona t-rasida, qizdirilganda faqat metallar b-n emas, balki metallmaslar b-n ham re-aksiyaga kirişadi. Mas, ftor b-n SF6, kislorod b-n SO2 hosil qiladi. Uning vodorodli birikmasi — vodorod sulfid H2S 350°da O. ustidan vodorod ötka-zib, şuningdek, SO2 ni qaytarib, H2S ni oksidlab hosil qilinadi. O.ning juda köp birikmalari ma'lum. O. konlardan (tuğma O. holida) qazib olinadi. Şörtang gaz kompleksida şu usulda guvalasimon (komovaya) O. olinadi. O.ning 50%ga yaqini sulfat kislota, 25% ga yaqini sulfat sellyuloza, qolgan qismi rezina sanoatiga, sun'iy tola, portlovçi moddalar i.ç.ga, organik sintez va tibbiyot ehtiyojlariga sarflanadi.

    Sobirjon Aminov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ОЛТИНГУГУРТ (Sulfur), S - Менделеев даврий системасининг VI гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 16, ат.м. 32,064. Табиий О. 4 та баркарор изотоп 32S, 33S, 34S, 36S дан иборат. Сунъий радиоактив изотоплари 3IS, 35S, 37S ҳам олинган. Ер пўстининг масса жиҳатдан 5410~2% ини ташкил қилади. Денгиз сувида 0,08—0,09% О. бор. Табиатда эркин (туғма О.) ва бирикмалар ҳолида учрайди. О.нинг энг муҳим табиий бирикмалари металл сульфидлари, мас, FeS2 — темир колчедан (пирит), ZnS — алдама pyx, PbS — қўрғошин ялтироғи ёки гленит, Cu2S — мис ялтироғи ва ҳ.к. О. сульфатлар ҳолида (ангидрит CaSO4 гипс CaSO4-2H2O, оғир шпат BaSO4, глау-бер тузи ва қ.к.) ҳам учрайди. Бундан ташқари, О. кумир, сланец, нефть, табиий газлар, ҳайвон ва ўсимлик орга-низмларида органик ва анорганик бирикмалар хрлида мавжуд. Мас, оқсилда 0,8—2,4% О. бор. Туғма О. Мексика, АҚШ, Италия, Япония, МДҲ мамла-катларида бир неча аллотропик кўри-нишларда учрайди. Улардан муҳимлари ромб ва моноклин сингонияли О.дир. Ромб панжарали О. сариқтусли, зичлиги 2,07 г/см3 (20°да), суюкланиш т-раси 112,8°, қайнаш т-раси 445°. Сак-киз бурчакли ҳалқасимон Sg таркибли молекулалардан тузилган. Моноклин О. призма шаклидаги тиниқ кристаллардан иборат, зичлиги 1,96 г/см3, суюкланиш т-раси 118,9°. О. қиздирилса, 112,8° да эриб, сариқ тусли ҳаракатчан суюқликка айланади. 160°да қўнғир тусга кириб, қовушоқ бўлиб қолади. О. металлоидлар жумласига киради. У инерт газлар, азот, йод, платина, олтина&н ташқари деярли барча элементлар б-н бирикади. Кис-лородда 250°да, қавода 360° да алангаланади. О. бирикмаларда —2, +4 ва +6 валентли. Ишқорий металлар, мис, кумуш ва симоб б-н хона т-расида, қиздирилганда фақат металлар б-н эмас, балки металлмаслар б-н ҳам ре-акцияга киришади. Мас, фтор б-н SF6, кислород б-н SO2 ҳосил қилади. Унинг водородли бирикмаси — водород сульфид H2S 350°да О. устидан водород ўтка-зиб, шунингдек, SO2 ни қайтариб, H2S ни оксидлаб ҳосил қилинади. О.нинг жуда кўп бирикмалари маълум. О. конлардан (туғма О. ҳолида) қазиб олинади. Шўртанг газ комплексида шу усулда гуваласимон (комовая) О. олинади. О.нинг 50%га яқини сульфат кислота, 25% га яқини сульфат целлюлоза, қолган қисми резина саноатига, сунъий тола, портловчи моддалар и.ч.га, органик синтез ва тиббиёт эҳтиёжларига сарфланади.

    Собиржон Аминов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.