Oltoy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–161-b. — ziyouz.com

Oltoy OLTOY, Oltoy Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. 92,6 ming km2. Aholisi 202,9 ming kişi (2002). Poytaxti — Gorno-Altaysk ş. Ma'muriy jihatdan 9 tuman (rayon), 1 şahar, 2 şaharçaga bölinadi. Respublika boşliği lavozimi ta'sis etilgan. Parlamenti Davlat majlisi — El Qurultoyi deb ataladi. Hukumatga Respublika boşliği raislik qiladi.

Tabiati. Oltoy Respublikasi Oltoyning baland toğli jan. qismini egallaydi. Respublikada Oltoyning eng bal. nuqtasi — Beluxa toği (4506 m) joylaşgan. Toğ tizmalari (Katun, Kuray, Şim. va Jan. Çuya) oraliğida çuqur vodiylar yoki keng soylik («daşt»)lar bor. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi —12° dan —32° gaça, iyulniki 9—18°. Yillik yoğin 100 mm dan 1000 mm gaça. Daryolari: Biya va Katun. Ularning gidroenergiya zahirasi katta. Biya daryosida yoğoç oqiziladi. Yirik köli — Telets (Oltinköl). Tuproği qora va toğ-podzol tuproq. Hududining 25% örmon. Örmondan yuqorida subalp va alp ötloklari bor. Yirik soyliklarda toğdaşt yoki çala çöl ösimliklari ösadi. Toğ eçkisi, qoplon, ayiq, böri, los, xoldor buğu, kulrang suğur, uzun dumli yumronqoziq, tiyin, sobol; quşlardan turna, karqur, pişçuxa, qur, çil, oq va tundra kakligi yaşaydi. Telets köli atrofida Oltoy va Katun qöriqxonalari taşkil etilgan. Çemal toğ-iqlimiy kurorti maşhur. Telets kölida turizm rivojlangan.

Aholisi oltoylar (31%), ruslar (60,4%), qozoklar (5,6%), ukrainlar va b. Şahar aholisi 27%.

Tarixi. O. hududida qadimdan odam yaşagan. Quyi va yuqori paleolit davrlariga oid manzilgohlar (Ulalinka, U-Kan) topilgan. Bu yerlardan hunnlar, turk qabilalari, uyğurlar, Enasoy qirğizlari, qoraxitoylar, möğullar ötgan. 13-a. boşlarida O. hududi Möğullar davlatiga tobe bölgan. 1756 y.da oltoylar Rossiya fuqaroligiga olingan. Aholi çor-vaçilik, ovçilik b-n şuğullangan. 1918 y. yanv.— martda şörolar hokimiyati örnatildi. Öşa yil iyunida oq gvardiyaçilar qöliga ötdi. 1920 y. apr.da şörolar hokimiyati qayta tiklandi. 1922 y. 1 iyunda RSFSR tarkibida Oyrot mux-tor viloyati taşkil etildi. 1948 y. 7 yanv.da u Toğli Oltoy muxtor viloyatiga aylantirildi, uning markazi — Oyrot-Tura ş. esa, Gorno-Altaysk deb ataldi. 1991 y.da respublika maqomini oldi va 1992 y. maydan O. Respublikasi deb atala boşladi.

Xöjaligi. Sanoatining muhim tarmoqlari: oziq-ovqat, yengil sanoat, örmon va yoğoçsozlik, konçilik, quriliş materiallari sanoati va b. Gorno-Altaysk ş.da göşt, yoğ-pişloq, sut, tikuvçilik, poyabzal korxonalaridan taşkari tajriba yoğoçsozlik k-ti, samovar, temir-beton buyumlari, avtomobil ta'mirlaş z-dlari bor. Maysk va Talon şaxdrçalaridagi ruda konlarida oltin kazib olinadi. Çemal GES qurilgan.

Q.x.ning asosiy tarmoği — çorvaçilik. Köy, eçki, qoramol, oltoy otlari va toğli daşt joylarda qötos, şoxidan doridarmon olinadigan buğular (maral va xoldor buğular), Çuya vodiysida tuyalar boqiladi. Asalariçilik rivojlangan. Tiyin, oq siçqon, tulki, kolonok, sobol, norka kabi möynabop jonivorlar ovlanadi. Toğ oraliği va dare vodiylarida dehqonçilik qilinadi: suli, arpa, makkajöxori, kungaboqar, ötlar ekiladi. Boğdorçilik bir-munça rivojlangan.

Biysk ş. (Oltoy ölkasi)dan Mongoliya çegarasigaça boradigan transport magistrali — Çuya trakti (621 km) O. hududidan ötadi.

Madaniyati. 1992/93 öquv yili respublikada 199 umumiy ta'lim maktabi bölib, ularda 37 ming bola öqidi; 5 örta maxsus öquv yurtida 3,9 ming öquvçi, ped. in-tida 3,1 ming talaba ta'lim oldi. 6 ilmiy tadqiqot in-ti (jumladan, tarix, oltoy tili va adabiyoti i.t. institutlari), 147 jamoat kutubxonasi, 253 klub muassasasi, 253 kino qurilma, milliy drama teatri, filarmoniya, ölkaşunoslik muzeyi bor. Oltoy tilida «Altaydin çolmoni» («Oltoy yulduzi», 1922 y.dan) va rus tilida «Zvezda Altaya» gaz.lari çiqadi. O. radiosi oltoy va rus tillarida eşittiriş beradi.

Adabiyoti. Oltoy qabilalarining xitoy va junğar bosqinçilariga qarşi kuraşi, baxt-saodat haqidagi orzu-umidlarini ifodalovçi qahramonlik eposlari, qöşiq, ertak, afsonalar, maqol, topişmoqlar töqilgan. 19—20-a.larda M. Yutkanakov, Ş. Şunekov, N. Ulagaşev kabi baxşilar, M.V. Çe-valkov kabi ma'rifatçilar maşhur bölgan. 20-a.ning 20-y.larida yozuvçi M. V. Mundus-Edokov («Qayliq», «Moziyda va hozirda» pyesalari), şoir P. A. Çagat-Stroyev («Dono bahodir» va «Qo-raqöröm» dostonlari) va b. barakali ijod qildilar. 30—40-y. larda P. V. Kuçiyak xalq hayotini tasvirladi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. O. hududida mil. av. 2-ming yillikka oid köhna şahar xarobalari, istehkomlarning qoldiklari saklanib qolgan. Qoyalarda hayvon, quşlarning tasvirlari, ov manzaralarini uçratiş mumkin. Qad. köçmançilarning mil. av. 5— 3-a.larga mansub köplab amaliy san'at namunalari topilgan. Qad. namat, guldor gilam töqiş, kaştaçilik an'analari hamon davom etib keladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОЛТОЙ, Олтой Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. 92,6 минг км2. Аҳолиси 202,9 минг киши (2002). Пойтахти — Горно-Алтайск ш. Маъмурий жиҳатдан 9 туман (район), 1 шаҳар, 2 шаҳарчага бўлинади. Республика бошлиғи лавозими таъсис этилган. Парламенти Давлат мажлиси — Эл Қурултойи деб аталади. Ҳукуматга Республика бошлиғи раислик қилади.

Табиати. Олтой Республикаси Олтойнинг баланд тоғли жан. қисмини эгаллайди. Республикада Олтойнинг энг бал. нуқтаси — Белуха тоғи (4506 м) жойлашган. Тоғ тизмалари (Катунь, Курай, Шим. ва Жан. Чуя) оралиғида чуқур водийлар ёки кенг сойлик («дашт»)лар бор. Иклими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси —12° дан —32° гача, июлники 9—18°. Йиллик ёғин 100 мм дан 1000 мм гача. Дарёлари: Бия ва Катунь. Уларнинг гидроэнергия заҳираси катта. Бия дарёсида ёғоч оқизилади. Йирик кўли — Телец (Олтинкўл). Тупроғи қора ва тоғ-подзол тупроқ. Ҳудудининг 25% ўрмон. Ўрмондан юқорида субальп ва альп ўтлоклари бор. Йирик сойликларда тоғдашт ёки чала чўл ўсимликлари ўсади. Тоғ эчкиси, қоплон, айиқ, бўри, лось, холдор буғу, кулранг суғур, узун думли юмронқозиқ, тийин, соболь; қушлардан турна, карқур, пишчуха, қур, чил, оқ ва тундра каклиги яшайди. Телец кўли атрофида Олтой ва Катунь қўриқхоналари ташкил этилган. Чемал тоғ-иқлимий курорти машҳур. Телец кўлида туризм ривожланган.

Аҳолиси олтойлар (31%), руслар (60,4%), қозоклар (5,6%), украинлар ва б. Шаҳар аҳолиси 27%.

Тарихи. О. ҳудудида қадимдан одам яшаган. Қуйи ва юқори палеолит даврларига оид манзилгоҳлар (Улалинка, У-Кан) топилган. Бу ерлардан ҳуннлар, турк қабилалари, уйғурлар, Энасой қирғизлари, қорахитойлар, мўғуллар ўтган. 13-а. бошларида О. ҳудуди Мўғуллар давлатига тобе бўлган. 1756 й.да олтойлар Россия фуқаролигига олинган. Аҳоли чор-вачилик, овчилик б-н шуғулланган. 1918 й. янв.— мартда шўролар ҳокимияти ўрнатилди. Ўша йил июнида оқ гвардиячилар қўлига ўтди. 1920 й. апр.да шўролар ҳокимияти қайта тикланди. 1922 й. 1 июнда РСФСР таркибида Ойрот мух-тор вилояти ташкил этилди. 1948 й. 7 янв.да у Тоғли Олтой мухтор вилоятига айлантирилди, унинг маркази — Ойрот-Тура ш. эса, Горно-Алтайск деб аталди. 1991 й.да республика мақомини олди ва 1992 й. майдан О. Республикаси деб атала бошлади.

Хўжалиги. Саноатининг муҳим тармоқлари: озиқ-овқат, енгил саноат, ўрмон ва ёғочсозлик, кончилик, қурилиш материаллари саноати ва б. Горно-Алтайск ш.да гўшт, ёғ-пишлоқ, сут, тикувчилик, пойабзал корхоналаридан ташкари тажриба ёғочсозлик к-ти, самовар, темир-бетон буюмлари, автомобиль таъмирлаш з-длари бор. Майск ва Талон шахдрчаларидаги руда конларида олтин казиб олинади. Чемал ГЭС қурилган.

Қ.х.нинг асосий тармоғи — чорвачилик. Кўй, эчки, қорамол, олтой отлари ва тоғли дашт жойларда қўтос, шохидан доридармон олинадиган буғулар (марал ва холдор буғулар), Чуя водийсида туялар боқилади. Асаларичилик ривожланган. Тийин, оқ сичқон, тулки, колонок, соболь, норка каби мўйнабоп жониворлар овланади. Тоғ оралиғи ва даре водийларида деҳқончилик қилинади: сули, арпа, маккажўхори, кунгабоқар, ўтлар экилади. Боғдорчилик бир-мунча ривожланган.

Бийск ш. (Олтой ўлкаси)дан Монголия чегарасигача борадиган транспорт магистрали — Чуя тракти (621 км) О. ҳудудидан ўтади.

Маданияти. 1992/93 ўқув йили республикада 199 умумий таълим мактаби бўлиб, уларда 37 минг бола ўқиди; 5 ўрта махсус ўқув юртида 3,9 минг ўқувчи, пед. ин-тида 3,1 минг талаба таълим олди. 6 илмий тадқиқот ин-ти (жумладан, тарих, олтой тили ва адабиёти и.т. институтлари), 147 жамоат кутубхонаси, 253 клуб муассасаси, 253 кино қурилма, миллий драма театри, филармония, ўлкашунослик музейи бор. Олтой тилида «Алтайдын чолмоны» («Олтой юлдузи», 1922 й.дан) ва рус тилида «Звезда Алтая» газ.лари чиқади. О. радиоси олтой ва рус тилларида эшиттириш беради.

Адабиёти. Олтой қабилаларининг хитой ва жунғар босқинчиларига қарши кураши, бахт-саодат ҳақидаги орзу-умидларини ифодаловчи қаҳрамонлик эпослари, қўшиқ, эртак, афсоналар, мақол, топишмоқлар тўқилган. 19—20-а.ларда М. Ютканаков, Ш. Шунеков, Н. Улагашев каби бахшилар, М.В. Че-валков каби маърифатчилар машҳур бўлган. 20-а.нинг 20-й.ларида ёзувчи М. В. Мундус-Эдоков («Қайлиқ», «Мозийда ва ҳозирда» пьесалари), шоир П. А. Чагат-Строев («Доно баҳодир» ва «Қо-рақўрўм» достонлари) ва б. баракали ижод қилдилар. 30—40-й. ларда П. В. Кучияк халқ ҳаётини тасвирлади.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. О. ҳудудида мил. ав. 2-минг йилликка оид кўҳна шаҳар харобалари, истеҳкомларнинг қолдиклари сакланиб қолган. Қояларда ҳайвон, қушларнинг тасвирлари, ов манзараларини учратиш мумкин. Қад. кўчманчиларнинг мил. ав. 5— 3-а.ларга мансуб кўплаб амалий санъат намуналари топилган. Қад. намат, гулдор гилам тўқиш, каштачилик анъаналари ҳамон давом этиб келади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.