Oltoy ölkasi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161–163-b. — ziyouz.com

Oltoy ölkasi - RF tarkibidagi ölka. 1937 y. 28 sent.da taşkil etilgan. Ğarbiy Sibirning jan.da, Ob daryosi yuqori oqimi va uning irmoqlari — Biya va Katun havzalarida joylaşgan. Ğarbiy Sibir iqtisodiy r-niga kiradi. Oltoynit deyarli hammasini, Salairning ğarbiy yon bağirlarini va unga yondoş tekislik hamda toğ oldi hududlari — Daştli Oltoyni öz içiga oladi. Jan.-şarkda MXR va Xitoy b-n çegaradoş. Mayd. 169,1 ming km2. Aholisi 2672 ming kişi (1998), asosan, ruslar (89,5%), şuningdek, ne-mis (4,9%), ukrain (2,9%) va b. millat vakillari ham (2,7%) yaşaydi. Şahar aholisi 52,6%. Markazi — Barnaul ş. Boşqa yirik şaharlari: Biysk, Rubsovsk. 60 ma'muriy tuman, 12 şahar, 15 şaharçaga bölingan.

O.ö. 1917 y.gaça Tomsk gubernyasi tarkibida böldi, 1917 y.dan Oltoy gubernyasi deb atalgan, 1925 y.dan Sibir ölkasi tarkibida (1930 y.da Ğarbiy Sibir ölkasi qilib özgartirildi). 1991 y. ölka tarkibidan Toğli Oltoy respublikasi (1992 y.dan Oltoy Res-publikasi) ajralib çikdi.

Tabiati. Ölka hududi Ob daryosi tomonidan şarqiy (Salair kryajining toğ etagi va yon bağirlari) va ğarbiy (Kulundi tekisligi, Ob böyi platosi) qismlarga bölinadi. Jan.-şarqda — Oltoy toğlari tarmoği (bal. 2421 m gaça). Toşkömir, polimetall rudalar, Kulundi tekisligi köllarida turli tuz konlari bor. Iqlimi kontinental.

Qişi sovuq, kam qorli. Yanv.ning örta-ça t-rasi —19°. Yozi qisqa, iliq, iyulning örtaçi t-rasi 19°. Yiliga 250— 350 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 160—170 kun. Xududining katta qismi Ob va uning irmoqlari — Biya va Katun havzalariga mansub daryolaridan suğoriladi, qolgan daryolar Kulundi daştining oqmas havzasiga mansubdir. Yirik köllari — Kulundi, Kuçuk. Tuproqlari asosan, qoratuproq (tekisliklarda). Ölkaning ğarbiy qismida şörlangan tuproqlar, toğlarda toğ podzol tuproklar. Ölka hududining 1/3 qismi örmon. Tekislik qismini daşt va örmonli daşt egallagan. Daşt ösimliklari deyarli qolmagan, köp yerlar haydab yuborilgan. Toğlarning eng tepasida alp va subalp ötloqlari hamda toğ tundrasi mavjud.

Hayvonot dunyosi. Daştlarda kemiruvçi köp, quşlardan daşt törğayi va balçiqçi, tuvaloq, bizğal-doq, daşt burguti, daryo vodiylarida suv parrandalari, toğlarda los, maral, toğ eçkisi, toğ qöyi yaşaydi. O.ö.ning jan.-şarqiy qismida Oltoy qöriqhonasi bor.

Xöjaligi. Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik (traktor, traktor pluglari — «Altaytraktor» aksiyadorlik jamiyati; q.x. maşinalari — «Altayselmaş-xolding»; buğ qozonlari; magistral yuk vagonlari — «Altayvagon» Rossiya i.ç. ning 1/z qismini beradi; «Altaydizel», «Sibenergomaş» va b.); kimyo va neft-kimyosi (şina, sun'iy tola, kimyo mahsulotlari va b. işlab çikariş — «Ximvolokno», «Barnaulşina», «Kauçuksulfat», kimyo reaktivlari z-dlari, «Altayximprom» i.ç. birlaşmasi); oziq-ovqat (göşt, pişloq, moy i.ç.), yengil (ip-gazlama, trikotaj i.ç.), konçilik (polimetall rudalar, oltin, simob, oş tuzi va glauber tuzi); örmon va yoğoçsozlikdir.

Ölkadagi korxonalar uy-rözğor texnikasi: «Ob» va «Altay-elektron» kir yuviş maşinalari, sentrifuga, «Altay» televizorlari, elektronasoslar, «Drujba» benzopilalari, oşxona maşinalari va b. hamda maişiy kimyo tovarlari, mebel, sport va turizm b-n şuğullaniş uçun mahsulotlar çiqaradi. Asosiy sanoat markazlari: (Barnaul, Biysk, Rubsovsk, Novoaltaysk, Slavyangorod, Zarinsk şaharlari).

Qişloq xöjaligida ğalla, sut, göşt yetiştiriladi. Kungaboqar, qand lavlagi hamda ziğir ekinlari köp ekiladi. Mevaçilik rivojlangan, galla, kartoşka, sabzavot ekiladi. Qöyçilik, parrandaçilik, asalariçilik, möynaçilik taraqqiy etgan. Toğlarda ola kiyik va marallar boqiladi. Biyskdan Mongoliyaga Çuya trakti ötgan. Av-toyöllar ziçligi 83 km/ming km2 (1997). Ob daryosida kema qatnaydi. 6 oliy öquv yurti, kutubxonalar, balneolo-gik va iqlimiy kurortlar bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОЛТОЙ ЎЛКАСИ - РФ таркибидаги ўлка. 1937 й. 28 сент.да ташкил этилган. Ғарбий Сибирнинг жан.да, Обь дарёси юқори оқими ва унинг ирмоқлари — Бия ва Катунь ҳавзаларида жойлашган. Ғарбий Сибирь иқтисодий р-нига киради. Олтойнит деярли ҳаммасини, Салаирнинг ғарбий ён бағирларини ва унга ёндош текислик ҳамда тоғ олди ҳудудлари — Даштли Олтойни ўз ичига олади. Жан.-шаркда МХР ва Хитой б-н чегарадош. Майд. 169,1 минг км2. Аҳолиси 2672 минг киши (1998), асосан, руслар (89,5%), шунингдек, не-мис (4,9%), украин (2,9%) ва б. миллат вакиллари ҳам (2,7%) яшайди. Шаҳар аҳолиси 52,6%. Маркази — Барнаул ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Бийск, Рубцовск. 60 маъмурий туман, 12 шаҳар, 15 шаҳарчага бўлинган.

О.ў. 1917 й.гача Томск губерняси таркибида бўлди, 1917 й.дан Олтой губерняси деб аталган, 1925 й.дан Сибирь ўлкаси таркибида (1930 й.да Ғарбий Сибирь ўлкаси қилиб ўзгартирилди). 1991 й. ўлка таркибидан Тоғли Олтой республикаси (1992 й.дан Олтой Рес-публикаси) ажралиб чикди.

Табиати. Ўлка ҳудуди Обь дарёси томонидан шарқий (Салаир кряжининг тоғ этаги ва ён бағирлари) ва ғарбий (Кулунди текислиги, Обь бўйи платоси) қисмларга бўлинади. Жан.-шарқда — Олтой тоғлари тармоғи (бал. 2421 м гача). Тошкўмир, полиметалл рудалар, Кулунди текислиги кўлларида турли туз конлари бор. Иқлими континентал.

Қиши совуқ, кам қорли. Янв.нинг ўрта-ча т-раси —19°. Ёзи қисқа, илиқ, июлнинг ўртачи т-раси 19°. Йилига 250— 350 мм ёғин тушади. Вегетация даври 160—170 кун. Худудининг катта қисми Обь ва унинг ирмоқлари — Бия ва Катунь ҳавзаларига мансуб дарёларидан суғорилади, қолган дарёлар Кулунди даштининг оқмас ҳавзасига мансубдир. Йирик кўллари — Кулунди, Кучук. Тупроқлари асосан, қоратупроқ (текисликларда). Ўлканинг ғарбий қисмида шўрланган тупроқлар, тоғларда тоғ подзол тупроклар. Ўлка ҳудудининг 1/3 қисми ўрмон. Текислик қисмини дашт ва ўрмонли дашт эгаллаган. Дашт ўсимликлари деярли қолмаган, кўп ерлар ҳайдаб юборилган. Тоғларнинг энг тепасида альп ва субальп ўтлоқлари ҳамда тоғ тундраси мавжуд.

Ҳайвонот дунёси. Даштларда кемирувчи кўп, қушлардан дашт тўрғайи ва балчиқчи, тувалоқ, бизғал-доқ, дашт бургути, дарё водийларида сув паррандалари, тоғларда лось, марал, тоғ эчкиси, тоғ қўйи яшайди. О.ў.нинг жан.-шарқий қисмида Олтой қўриқҳонаси бор.

Хўжалиги. Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик (трактор, трактор плуглари — «Алтайтрактор» акциядорлик жамияти; қ.х. машиналари — «Алтайсельмаш-холдинг»; буғ қозонлари; магистрал юк вагонлари — «Алтайвагон» Россия и.ч. нинг 1/з қисмини беради; «Алтайдизель», «Сибэнергомаш» ва б.); кимё ва нефть-кимёси (шина, сунъий тола, кимё маҳсулотлари ва б. ишлаб чикариш — «Химволокно», «Барнаулшина», «Каучуксульфат», кимё реактивлари з-длари, «Алтайхимпром» и.ч. бирлашмаси); озиқ-овқат (гўшт, пишлоқ, мой и.ч.), енгил (ип-газлама, трикотаж и.ч.), кончилик (полиметалл рудалар, олтин, симоб, ош тузи ва глаубер тузи); ўрмон ва ёғочсозликдир.

Ўлкадаги корхоналар уй-рўзғор техникаси: «Обь» ва «Алтай-электрон» кир ювиш машиналари, центрифуга, «Алтай» телевизорлари, электронасослар, «Дружба» бензопилалари, ошхона машиналари ва б. ҳамда маиший кимё товарлари, мебель, спорт ва туризм б-н шуғулланиш учун маҳсулотлар чиқаради. Асосий саноат марказлари: (Барнаул, Бийск, Рубцовск, Новоалтайск, Славянгород, Заринск шаҳарлари).

Қишлоқ хўжалигида ғалла, сут, гўшт етиштирилади. Кунгабоқар, қанд лавлаги ҳамда зиғир экинлари кўп экилади. Мевачилик ривожланган, галла, картошка, сабзавот экилади. Қўйчилик, паррандачилик, асаларичилик, мўйначилик тараққий этган. Тоғларда ола кийик ва мараллар боқилади. Бийскдан Монголияга Чуя тракти ўтган. Ав-тойўллар зичлиги 83 км/минг км2 (1997). Обь дарёсида кема қатнайди. 6 олий ўқув юрти, кутубхоналар, бальнеоло-гик ва иқлимий курортлар бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.