Oltoy tillari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161-b. — ziyouz.com
Oltoy tillari — turkiy tillar, möğul tillari va tungus-manjur tillarini ularning kelib çiqişi bir degan taxmin asosida birlaştiradigan tillar makrooilasini biddiruvçi şartli termin. Ayrim olimlar uşbu makrooilaga koreys va yapon tillarini ham kiritganlar. «Oltoy» atamasi uşbu tillarning ehtimoldagi qad. vataniga işoradir.
G. Ramsted, N. N. Poppe, Ye. D. Polivanov, V. L. Kotviç, M. Ryasyanen kabi turkiyşunoslarning asarlarida turli davrlarda turliça nuqtai nazardan isbotlaşga harakat qilingan oltoy nazariyasining kelib çiqişiga quyidagi omillar sabab bölgan: sanab ötilgan til oilalaridagi ançagina umumiy leksika; sözning tovuş tarkibidagi, fonetik va morfologik qurilişidagi öxşaşliklar (singarmonizm va agglyutinatsiya); söz yasalişi va sintaksis sohasidagi kategoriyalarning struktura va mazmun jihatdan bir xilligi yoki öxşaşligi va b. Şuningdek, deyarli barça O.t.da maxsus söroq yuklamalari mavjud, old qöşimça (prefiks) lar qöllanmaydi, egalik kategoriyasi taraqqiy etgan, ravişdoş va sifatdoşlarning qöllaniş doirasi keng va h.k.
Biroq 20-a. 50-y.larida töplangan materiallarni yoppasiga örganişdan şu narsa ma'lum böldiki, sonlar, tana a'zolari, yil fayellari va sutka bölaklari, osmon jismlari, ob-havo hodisalari nomlari kabi asosiy luğaviy guruhlar sohasidagi öxşaşliklar foizi juda past ekan. Bu holat oltoy bobotilining mavjud bölganligini şub-ha ostida qoldiradi.
O.t.ning qarindoşligi haqidagi faraziyani, bir tomondan, materiallar yetarli bölmaganligidan, isbotlangan deb hisoblab bölmaydi; ikkinçi tomondan, tavsiya etilgan köplab çoğiştirişlarning işonarliligi tufayli, asossiz, puç deb ham bölmaydi. Bu masalani çuqur örganiş va uzil-kesil hal qiliş oltoyşunoslikning dolzarb vazifalaridandir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТОЙ ТИЛЛАРИ — туркий тиллар, мўғул тиллари ва тунгус-манжур тилларини уларнинг келиб чиқиши бир деган тахмин асосида бирлаштирадиган тиллар макрооиласини биддирувчи шартли термин. Айрим олимлар ушбу макрооилага корейс ва япон тилларини ҳам киритганлар. «Олтой» атамаси ушбу тилларнинг эҳтимолдаги қад. ватанига ишорадир.
Г. Рамстед, Н. Н. Поппе, Е. Д. Поливанов, В. Л. Котвич, М. Рясянен каби туркийшуносларнинг асарларида турли даврларда турлича нуқтаи назардан исботлашга ҳаракат қилинган олтой назариясининг келиб чиқишига қуйидаги омиллар сабаб бўлган: санаб ўтилган тил оилаларидаги анчагина умумий лексика; сўзнинг товуш таркибидаги, фонетик ва морфологик қурилишидаги ўхшашликлар (сингармонизм ва агглютинация); сўз ясалиши ва синтаксис соҳасидаги категорияларнинг структура ва мазмун жиҳатдан бир хиллиги ёки ўхшашлиги ва б. Шунингдек, деярли барча О.т.да махсус сўроқ юкламалари мавжуд, олд қўшимча (префикс) лар қўлланмайди, эгалик категорияси тараққий этган, равишдош ва сифатдошларнинг қўлланиш доираси кенг ва ҳ.к.
Бироқ 20-а. 50-й.ларида тўпланган материалларни ёппасига ўрганишдан шу нарса маълум бўлдики, сонлар, тана аъзолари, йил фаеллари ва сутка бўлаклари, осмон жисмлари, об-ҳаво ҳодисалари номлари каби асосий луғавий гуруҳлар соҳасидаги ўхшашликлар фоизи жуда паст экан. Бу ҳолат олтой боботилининг мавжуд бўлганлигини шуб-ҳа остида қолдиради.
О.т.нинг қариндошлиги ҳақидаги фаразияни, бир томондан, материаллар етарли бўлмаганлигидан, исботланган деб ҳисоблаб бўлмайди; иккинчи томондан, тавсия этилган кўплаб чоғиштиришларнинг ишонарлилиги туфайли, асоссиз, пуч деб ҳам бўлмайди. Бу масалани чуқур ўрганиш ва узил-кесил ҳал қилиш олтойшуносликнинг долзарб вазифаларидандир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.