Olxöri
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163-b. — ziyouz.com
Olxöri OLXÖRI, olu (Prunus) — ra'nodoşlar oilasiga mansub danakli meva daraxti yoki buta. 30 dan ortiq turi ma'-lum. Eng köp tarqalgan turi oddiy O. bölib, toğolça b-n yovvoyi olxöri (tern)ning tabiiy çatişişidan kelib çiqqan deb taxmin kilinadi. Vatani — Kiçik Osiyo, Kavkaz, Şim. Eron. Özbekistonga Eron orqali keltirilgan. Hozir Örta Osiyoda dastlab keltirilgan oq olu, sariq olu, qora olu va ulardan kelib çiqqan navlar tarqalgan. O. joy tanlamaydi. 2000 ga yaqin (Özbekis-tonda 200 dan ortiq) navi bor. Özbekistonda ekiliş maydoni jihatidan danakli meva daraxtlari orasida örikdan keyin turadi. Barglari ketma-ket, gullari yakka yoki 2—3 tadan örnaşgan, oq yoki kökiş.
O. mevasi dumaloq, tuxumsimon, çözinçoq, 60—100 g, sariq, yaşil, qizil, kökimtir-qora; mumğubor b-n qoplangan. Tarkibida 14—21% qand, 0,5—1,2% kislota, azotli moddalar va vitaminlar mavjud. Yangiligida yeyiladi, qoqi, konserva qilinadi, şar-batli içimliklar, jem, murabbo, qiyom va b. mahsulotlar tayyorlanadi.
O., asosan, payvandlab hamda ildiz baçkisidan köpaytiriladi. O. uçun eng yaxşi payvandtag toğolça. Köçati öt-qazilgaç, 4—6-yili hosilga kiradi. Özbekistonda mart-apr.da gullaydi, mevasi iyunning ikkinçi yarmidan sent. oxirigaça pişadi. 20—25 yil yaxşi hosil beradi (daraxti 30—50 kg, ayrimlari 100 kg gaça); sovuqqa çidamli. Parvarişi danakli meva daraxtlarinikiga öxşaş. Özbekistonda Vengerka, Berton, Ispolin olxörisi, Samarkand qora olu-si, Vaşington va b. navlari ekiladi.
Zararkunandalari: olxöri qurti, olma qurti.
Kasalliklari: klyasterosporioz va b.
Ad.: Pomologiya Özbekistona, T., 1983; Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Özbekiston mevaçiligi, T., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛХЎРИ, олу (Prunus) — раънодошлар оиласига мансуб данакли мева дарахти ёки бута. 30 дан ортиқ тури маъ-лум. Энг кўп тарқалган тури оддий О. бўлиб, тоғолча б-н ёввойи олхўри (терн)нинг табиий чатишишидан келиб чиққан деб тахмин килинади. Ватани — Кичик Осиё, Кавказ, Шим. Эрон. Ўзбекистонга Эрон орқали келтирилган. Ҳозир Ўрта Осиёда дастлаб келтирилган оқ олу, сариқ олу, қора олу ва улардан келиб чиққан навлар тарқалган. О. жой танламайди. 2000 га яқин (Ўзбекис-тонда 200 дан ортиқ) нави бор. Ўзбекистонда экилиш майдони жиҳатидан данакли мева дарахтлари орасида ўрикдан кейин туради. Барглари кетма-кет, гуллари якка ёки 2—3 тадан ўрнашган, оқ ёки кўкиш.
О. меваси думалоқ, тухумсимон, чўзинчоқ, 60—100 г, сариқ, яшил, қизил, кўкимтир-қора; мумғубор б-н қопланган. Таркибида 14—21% қанд, 0,5—1,2% кислота, азотли моддалар ва витаминлар мавжуд. Янгилигида ейилади, қоқи, консерва қилинади, шар-батли ичимликлар, жем, мураббо, қиём ва б. маҳсулотлар тайёрланади.
О., асосан, пайвандлаб ҳамда илдиз бачкисидан кўпайтирилади. О. учун энг яхши пайвандтаг тоғолча. Кўчати ўт-қазилгач, 4—6-йили ҳосилга киради. Ўзбекистонда март-апр.да гуллайди, меваси июннинг иккинчи ярмидан сент. охиригача пишади. 20—25 йил яхши ҳосил беради (дарахти 30—50 кг, айримлари 100 кг гача); совуққа чидамли. Парвариши данакли мева дарахтлариникига ўхшаш. Ўзбекистонда Венгерка, Бертон, Исполин олхўриси, Самарканд қора олу-си, Вашингтон ва б. навлари экилади.
Зараркунандалари: олхўри қурти, олма қурти.
Касалликлари: клястероспориоз ва б.
Ад.: Помология Ўзбекистона, Т., 1983; Рибаков А. А., Остроухова С. А., Ўзбекистон мевачилиги, Т., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.