Ombor zararkunandalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com
Ombor zararkunandalari don, çorvaçilik mahsulotlari va b.ni zararlaydigan haşarotlar, jonivorlar. Omborlar, elevatorlar, tegirmonlar, makaron va konditer mahsulotlari f-kalari, odamlar yaşaydigan binolar va b. joylarda tarqalgan; şuningdek, dala va ğalla xirmonlarida ham uçraydi. O.z.ning köpçiligi haşarotlar sinfining qönğizlar (qattiq-qanotlilar), kapalaklar (tangaqanotlilar) turkumiga, şuningdek, örgimçaksimonlar sinfining kanalar turkumiga mansub. Quşlar va sut emizuvçilar sinfi vakillari orasida ham O.z. bor. O.z. butun Yer yuzida keng tar-qalgan. O.z. dan ombor uzuntumşuq qönğizi (mitasi), guruç mitasi, kiçik un mitasi, töğnoğiçsimon möylovli mita, katta un mitasi, surinam un-xöri, gilam qönğizi, töq qönğir mita, muğombir trogoderma, qönğir terixör, Mavritaniya qönğizi, kalta sarğiş unxör, vetçina terixöri, don parvo-nasi, ombor kuyasi, don kuyasi, tegir-mon parvonasi, un parvonasi, janub ombor parvonasi, un kanasi, çöziq kana, qoramtir kana, oddiy tukdor kana va b. köp tarqalgan bölib, katta zarar keltiradi. Bulardan kiçik un mitasi (Tribolium confusum Duv.), töq qönğir mita (Alphitobius laevigatus F.), katta un mitasi (Tenebrio molitor L.), töğnoğiçsimon möylovli mita (Tribolium castaneum Herbst.), kalta möylovli sarğiş unxör (Cryptolestes ferrugineus Steph.), qönğir terixör (Attagenus simulens Solski.), don parvonasi (Sphestia elutella Hb.), janub ombor parvonasi (Plodie interpunctella Hb.), ombor kuyasi (Tinea granella L.), don kuyasi (Sitotroga cerealella Oliv.), çöziq kana (Tyrophagug putres centia Ouds.), un kanasi (Acarus siro L.), oddiy tukdor kana (Glycyphagus destructor Schrk.) va b. paxta, çigit, kun-jara, şulxa va b. maxsulotlarning xavfli zararkunandalaridir.
O.z. oziq-ovqat mahsulotlari zaxirasini nobud qiladi, donning murtagi va unli qismini yeydi natijada ğalla va b. uzoq saqlanmaydi, ularning ozukalik sifatini buzadi, uruğlarni şikastlab, unuvçanligini keskin kamaytiradi.
Şuningdek, kalamuş va siçqonlar ham O.z. hisoblanadi. Ular mahsulotlarni nobud qilibgina qolmay, balki inşootlarni, asbob-uskunalarni işdan çiqaradi hamda turli yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Zararkunandalar mustaqil ravişda hamda mahsulot taşiladigan idişlar, mahsulotlar xamda ombor anjomlari va b. orqali tarqaladi.
Kuraş çoralari: har yili yangi xrsilni qabul qiliş oldidan va zaruratga köra, omborlar, bostirmalar, xirmonlar, mahsulot taşiladigan idişlar va anjomlarni ta'mirlaş, yilda ikki marta — bahor (apr,—may) va yoz oxiri (iyul— avg.)da xlorofos, karbofos va b. preparatlar b-n ham dezinseksiyalaş, ombor atroflarini toza tutiş, axlatlarni yoqib taşlaş yoki yerga kömiş kerak.
O.z.ni yöq qiliş uçun mahsulot saqlanadigan omborlarni brommetil yoki metilxlorid b-n gazli dezinseksiyalaş — fumigatsiya zarur.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОМБОР ЗАРАРКУНАНДАЛАРИ дон, чорвачилик маҳсулотлари ва б.ни зарарлайдиган ҳашаротлар, жониворлар. Омборлар, элеваторлар, тегирмонлар, макарон ва кондитер маҳсулотлари ф-калари, одамлар яшайдиган бинолар ва б. жойларда тарқалган; шунингдек, дала ва ғалла хирмонларида ҳам учрайди. О.з.нинг кўпчилиги ҳашаротлар синфининг қўнғизлар (қаттиқ-қанотлилар), капалаклар (тангақанотлилар) туркумига, шунингдек, ўргимчаксимонлар синфининг каналар туркумига мансуб. Қушлар ва сут эмизувчилар синфи вакиллари орасида ҳам О.з. бор. О.з. бутун Ер юзида кенг тар-қалган. О.з. дан омбор узунтумшуқ қўнғизи (митаси), гуруч митаси, кичик ун митаси, тўғноғичсимон мўйловли мита, катта ун митаси, суринам ун-хўри, гилам қўнғизи, тўқ қўнғир мита, муғомбир трогодерма, қўнғир терихўр, Мавритания қўнғизи, калта сарғиш унхўр, ветчина терихўри, дон парво-наси, омбор куяси, дон куяси, тегир-мон парвонаси, ун парвонаси, жануб омбор парвонаси, ун канаси, чўзиқ кана, қорамтир кана, оддий тукдор кана ва б. кўп тарқалган бўлиб, катта зарар келтиради. Булардан кичик ун митаси (Tribolium confusum Duv.), тўқ қўнғир мита (Alphitobius laevigatus F.), катта ун митаси (Tenebrio molitor L.), тўғноғичсимон мўйловли мита (Tribolium castaneum Herbst.), калта мўйловли сарғиш унхўр (Cryptolestes ferrugineus Steph.), қўнғир терихўр (Attagenus simulens Solski.), дон парвонаси (Sphestia elutella Hb.), жануб омбор парвонаси (Plodie interpunctella Hb.), омбор куяси (Tinea granella L.), дон куяси (Sitotroga cerealella Oliv.), чўзиқ кана (Tyrophagug putres centia Ouds.), ун канаси (Acarus siro L.), оддий тукдор кана (Glycyphagus destructor Schrk.) ва б. пахта, чигит, кун-жара, шулха ва б. махсулотларнинг хавфли зараркунандаларидир.
О.з. озиқ-овқат маҳсулотлари захирасини нобуд қилади, доннинг муртаги ва унли қисмини ейди натижада ғалла ва б. узоқ сақланмайди, уларнинг озукалик сифатини бузади, уруғларни шикастлаб, унувчанлигини кескин камайтиради.
Шунингдек, каламуш ва сичқонлар ҳам О.з. ҳисобланади. Улар маҳсулотларни нобуд қилибгина қолмай, балки иншоотларни, асбоб-ускуналарни ишдан чиқаради ҳамда турли юқумли касалликларни тарқатади. Зараркунандалар мустақил равишда ҳамда маҳсулот ташиладиган идишлар, маҳсулотлар хамда омбор анжомлари ва б. орқали тарқалади.
Кураш чоралари: ҳар йили янги хрсилни қабул қилиш олдидан ва заруратга кўра, омборлар, бостирмалар, хирмонлар, маҳсулот ташиладиган идишлар ва анжомларни таъмирлаш, йилда икки марта — баҳор (апр,—май) ва ёз охири (июль— авг.)да хлорофос, карбофос ва б. препаратлар б-н ҳам дезинсекциялаш, омбор атрофларини тоза тутиш, ахлатларни ёқиб ташлаш ёки ерга кўмиш керак.
О.з.ни йўқ қилиш учун маҳсулот сақланадиган омборларни бромметил ёки метилхлорид б-н газли дезинсекциялаш — фумигация зарур.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.