Ombudsman

Ombudsman (şvedça ombudsman — biron kişi manfaatlarining vakili) — turli xil ma'muriy organlar, ba'zi mamlakatlarda esa — şuningdek, xususiy şaxslar va birlaşmalarning inson huquqlariga rioya etişini nazorat qiliş uçun maxsus saylab (tayinlab) qöyiladigan mansabdor şaxs. O. nazoratni amalga oşiradi va prokuraturadan farqli ravişda na-faqat qonuniylik, balki şu b-n birga samaradorlik, maqsadga muvofiqlik, adolatparvarlik nuqtai nazaridan xam tekşiriş olib boradi. Bu xildagi mansabdor şaxslar har xil nom b-n ataladi: Skandinaviya mamlakatlarida — O.; Ispaniya va Kolumbiyada — xalq himoyaçisi; Fransiyada — vositaçi, Ruminiyada — xalq advokati va ş.k. O. turli yullar b-n saylanişi yoki tayinlanişi mumkin. Ispaniyada u parlament tomonidan 5 yilga sayla-nadi, Namibiyada prezident tomonidan, Fransiyada — Vazirlar kengaşining dekreti b-n tayinlanadi. Aksariyat köpçilik mamlakatlarda har bir fuqaro O.ga bevosita murojaat qilişga haklidir. O. kamçilik yoki suiiste'mollarni aniklab, tegişli organ yoki mansabdor şaxsga kursatadi va ularni bartaraf etişni taklif etadi. Agar ular O.ning taklifidan boş tortsa, O. sud organlari yoki parlamentga murojaat qilişi mumkin. O. fuqarolarning şikoyatlari böyiça, şuningdek, öz taşabbusi b-n iş olib boradi. Fransiyada fuqarolar vositaçiga bevosita emas, balki öz senator yoki de-putatlari orqali murojaat qiladilar. Dunyoda 1-marta O. lavozimi 1709 y. Şvetsiya qirolligi huzurida joriy qilingan. Hoz. vaqtda u jahonning 110 dan ortiq mamlakatida mavjud. O. in-tini taşkil etilişiga qarab 2 turga böliş mumkin: parlament tomonidan tayinlanadigan (saylanadigan) klassik tipdagi O. va ijroiya hokimiyati organlari tomonidan tayinlanadigan O. Klassik tipdagi O. har qanday taşkilot, korxona, muassasa va mansabdor şaxslarning faoliyatini tekşiriş huquqiga ega. Klassik O. katarkta Şvetsiya, Norvegiya, Daniya, Portugaliya, Ispaniya va ş.k. köpgina mamlakatlar O.lari kiradi. Özbekiston O.i ham klassik O. hisoblanadi. Ijroiya hokimiyati organlari tomonidan tayinlanadigan O. huquklari biroz çegaralangan. Ular alohida sohalar böyiça tekşiriş xuqukiga ega. Mac, kasalxonalar, jazoni ötaş muassasalari, bolalar, nogironlar huquqini himoya qiliş, harbiy xizmatçilar, jinoyatlardan jabrlanganlar, soliq muassasalari böyiça şuğullanadigan alohida sohalar O.lari.

O.ning alohida obrö-e'tibori va zamonaviyligi uning demokratik xususiyatlari b-n tavsiflanadi. O.lar davlat organlari tizimidan mustaqilligi, parlamentning belgilangan muddati davomida özgarmasligi, qonunçilik taşabbusi huquqiga egaligi, öz huquq va erkinliklarini himoya qilişga muhtoj bölgan barça fuqarolarga oçiqligi, şikoyat va murojaatlarni taxlil etişda rasmiyatçilikka yöl qöymasligi, aholiga bepul xizmat körsatişi b-n ajralib turadi.

Özbekiston Respublikasida O. faoliyatining huquqiy asoslari «Oliy Majlisning Inson huquqlari vakili (ombudsman) töğrisida» ÖzRning qonuni (1997 y. 24 apr.)da belgilab berilgan. Mazkur qonunga köra, Oliy Majlisning Inson huquqpari böyiça vakili (ombudsman) — mansabdor şaxe bölib, unga ÖzR da davlat organlari, fuqarolarning özini özi boşqariş organlari, korxonalar, muassasalar, taşkilotlar, jamoat birlaşmalari va mansabdor şaxslar tomonidan inson huqukdari töğrisidagi amaldagi qonun hujjatlariga rioya etilişining samaradorligi ustidan parlament nazoratini ta'minlaş vakolatlari berilgan. Vakil öz faoliyatida ÖzR ning Konstitutsiyasi, qonunlari, boşqa qonun hujjatlariga, ÖzRning xalqaro şart-nomalariga, şuningdek, xalqaro huquqning umum e'tirof etgan prinsiplari va normalariga asoslanadi. Vakil öz vakolatlarini mustaqil hamda davlat organlari va mansabdor şaxslarga tobe bölmagan tarzda amalga oşiradi va Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga hisob beradi.

Ad.: Sattorov A., Ombudsman — huquq himoyaçisi, T., 2000.

Akmal Saidov.