Omonimlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com
Omonimlar (omo ... va yun. oputa — nom, ism) — umumiy ma'no unsurlariga ega bölmagan, tasavvuriy boğlanmagan, lekin bir xil yozilib, bir xil aytiladigan sözlar; ular orasida semantik aloqa bölmaydi. Ana şunday sözlarning tilda mavjud bölişi va şunga boğliq hodisalar omonimiya deyiladi. O.ning luğaviy va grammatik körinişlari farklanadi.
O.ning tilda paydo böliş sabablari turliçadir: avvallari har xil aytilib, bir xil eşitiladigan sözlar talaffuzining tarixiy jarayonda tovuş almaşinişi yoki talaffuz özgarişi natijasida bir-biriga mos kelib qolişi; (ot — ism, ot — hayvon; öt — olov, öt — ösimlik) boşqa tillardan özlaşgan sözlarning talaffuz va yoziliş jihatidan ona tilidagi sözlarga mos kelib qolişi (turbosqiç; tur-xil, nav); tilda mavjud bölgan köp ma'noli söz ma'nolarining bir-biridan uzoqlaşişi (dam — nafas; dam — hordiq; dam — bosqon) va b. O. bir yoki bir neça söz turkumi doirasida bölişi mumkin: bir söz turkumi doirasida omonimik uya taşkil etuvçi, yozilişi va talaffuzi aynan bir xil bölgan sözlar töliq yoki mutlaq O. deyiladi (çang — ğubor, tözon; çang — çolğu asbobi); faqat ayrim şakllardagina mos keladigan, boşqa-boşqa turkumlariga mansub sözlar notulik O., boşqaça aytganda, omoşakllar deyiladi, qöy (hayvon) — qöy (fe'lning buyruq şakli).
O. b-n bir qatorda tilda ularning alohida turlari sifatida omograflar (bir xil yoziladigan, lekin urğu va talaffuz b-n farklanadigan sözlar: olma—olma, tom (uy tomi) — tom (kitob tomi) va b. hamda omofonlar (bir xil talaffuz qilinadigan, lekin yozilişida farq qiladigan sözlar: yetti (son) — yetdi (fe'l); yot (begona) — yod (xotira) va b. Omonimiyaning mazkur barça körinişlariga mansub sözlar ma'nosi asosan matn orqali bilinadi.
O. mumtoz adabiyotda tajnis san'ati va tuyuq janrini yaratişda, askiya payrovlarida esa söz öyini va qoçiriqsifatida işlatiladi. Söz ustalari, ayniqsa, şoirlar (Xorazmiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Söfi Olloyor, Habibiy va b.) poetik ta'sirçanlikni oşirişda O. dan mahorat b-n foydalanganlar. Xorazmiyning:
Buyung sarvu sanubartek, beling-qil,
Vafo qilgan kişilarga vafo qil
bayti yoki Alişer Navoiyning:
Olmani sundi nigorim — ol, —dedi,
Olma birla bu köngilni ol, — dedi,
Sördim ersa olmasining rangini,
Ne sörarsan? — olma rangi ol, dedi.
tuyuği buning yorqin isbotidir. Dastlabki baytda qil sözi 2 ma'noda (qilga öxşaş ingiçka; qilmoq fe'lning özagi) işlatilgan bölsa, tuyukda ol sözi 3 ma'noda işlatilgan (buyruq fe'li; köngil ovlamoq; qizil rang, ol rang).
Abduvahob Madvapiyev, Bozorboy Örinboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОМОНИМЛАР (омо ... ва юн. опута — ном, исм) — умумий маъно унсурларига эга бўлмаган, тасаввурий боғланмаган, лекин бир хил ёзилиб, бир хил айтиладиган сўзлар; улар орасида семантик алоқа бўлмайди. Ана шундай сўзларнинг тилда мавжуд бўлиши ва шунга боғлиқ ҳодисалар омонимия дейилади. О.нинг луғавий ва грамматик кўринишлари фаркланади.
О.нинг тилда пайдо бўлиш сабаблари турличадир: авваллари ҳар хил айтилиб, бир хил эшитиладиган сўзлар талаффузининг тарихий жараёнда товуш алмашиниши ёки талаффуз ўзгариши натижасида бир-бирига мос келиб қолиши; (от — исм, от — ҳайвон; ўт — олов, ўт — ўсимлик) бошқа тиллардан ўзлашган сўзларнинг талаффуз ва ёзилиш жиҳатидан она тилидаги сўзларга мос келиб қолиши (турбосқич; тур-хил, нав); тилда мавжуд бўлган кўп маъноли сўз маъноларининг бир-биридан узоқлашиши (дам — нафас; дам — ҳордиқ; дам — босқон) ва б. О. бир ёки бир неча сўз туркуми доирасида бўлиши мумкин: бир сўз туркуми доирасида омонимик уя ташкил этувчи, ёзилиши ва талаффузи айнан бир хил бўлган сўзлар тўлиқ ёки мутлақ О. дейилади (чанг — ғубор, тўзон; чанг — чолғу асбоби); фақат айрим шакллардагина мос келадиган, бошқа-бошқа туркумларига мансуб сўзлар нотулик О., бошқача айтганда, омошакллар дейилади, қўй (ҳайвон) — қўй (феълнинг буйруқ шакли).
О. б-н бир қаторда тилда уларнинг алоҳида турлари сифатида омографлар (бир хил ёзиладиган, лекин урғу ва талаффуз б-н фаркланадиган сўзлар: олма—олма, том (уй томи) — том (китоб томи) ва б. ҳамда омофонлар (бир хил талаффуз қилинадиган, лекин ёзилишида фарқ қиладиган сўзлар: етти (сон) — етди (феъл); ёт (бегона) — ёд (хотира) ва б. Омонимиянинг мазкур барча кўринишларига мансуб сўзлар маъноси асосан матн орқали билинади.
О. мумтоз адабиётда тажнис санъати ва туюқ жанрини яратишда, аския пайровларида эса сўз ўйини ва қочириқсифатида ишлатилади. Сўз усталари, айниқса, шоирлар (Хоразмий, Лутфий, Навоий, Бобур, Сўфи Оллоёр, Ҳабибий ва б.) поэтик таъсирчанликни оширишда О. дан маҳорат б-н фойдаланганлар. Хоразмийнинг:
Буюнг сарву санубартек, белинг-қил,
Вафо қилган кишиларга вафо қил
байти ёки Алишер Навоийнинг:
Олмани сунди нигорим — ол, —деди,
Олма бирла бу кўнгилни ол, — деди,
Сўрдим эрса олмасининг рангини,
Не сўрарсан? — олма ранги ол, деди.
туюғи бунинг ёрқин исботидир. Дастлабки байтда қил сўзи 2 маънода (қилга ўхшаш ингичка; қилмоқ феълнинг ўзаги) ишлатилган бўлса, туюкда ол сўзи 3 маънода ишлатилган (буйруқ феъли; кўнгил овламоқ; қизил ранг, ол ранг).
Абдуваҳоб Мадвапиев, Бозорбой Ўринбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.