Omonullaxon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com
Omonullaxon (1892.1.6, Kobul -1960.25.4, Syurix) — Afğoniston amiri (1919—29), barakzaylar sulolasidan. Amir Habibullaxonnmnt öğli. Otasi saroy fitnasi natijasida öldirilgaç, taxtga çiqqan (1919 y. 21 fev.), Afğoniston mustaqil davlat deb e'lon qilingandan söng (1919 y. 28 fev.), Angliya tomonidan Uçinçi inglizafğon uruşi boşdangan (1919 y. 6 may). Bu uruşda afğonlar ğalaba qilib, Ravalpindida tinçlik şartnomasi imzolangan (1919 y. 8 avg.). Rossiya, Tur-kiya, Eron, Germaniya, Italiya va Fransiyaga favqulodda missiyalar yuborib, bu davlatlar b-n yoş Afğoniston örtasida diplomatik munosabatlar örnatdi. O. Yoş afyunlar ta'sirida Afğonistonda muhim islohotlar ötkazgan. Abdulquddusxon Ittimodiy boş vazir, Mahmud Tarziy taşqi işlar vaziri, general Muhammad Nodirxon (Nodirşoh) harbiy vazir böldi. Afğoniston Konstitutsiyasi qabul qilingan (1923). 1927 y. dek. — 1928 y. iyunda Hindis-ton, Turkiya, Eron, SSSR va b. mamlakatlarda bölib, Ğarb turmuşidagi taraqqiyparvar an'analarini Afğoniston hayotiga tatbiq qilişga intilgan. Biroq O.ning islohotlari qattiq qarşilikka uçradi. Bir tomondan, mulla Levanay boşçiligidagi jan, qabilalarning markaziy hokimiyatga qarşi isyonlari kuçaygan bölsa, ikkinçi tomondan, hukumat içidagi konservativ fikrlovçi ayrim vazirlar (Nodirxon va b.) muxolifatga qöşilgan. 1928—29 y.larda tojik deh-qoni Habibulla-Baçai Saqqo rahbarligida şim.da kötarilgan qözğolon natijasida O. taxtdan voz keçişga majbur bölgan (1929 y. 14 yanv.) va Qandahorga qoçib ketgan.
Afğoniston taşqi işlar vaziri Ğulom Siddiqxon va mamlakatning SSSR dagi elçisi Ğulom Nabixon Çarxiy Moskvada I.V.Stalin b-n uç-raşgaç, O.ga harbiy yordam körsatiş haqidagi rasmiy taklif qondiriladi (1929 y. mart). V. Primakov boşçiligidagi sovet harbiy qismlari Afğonistonga kiritilgan (1929 y. 14 apr. — 31 may). Biroq 1929 y. may oyining oxirida yangi amir — Habibullaxonga qarşi kuraşni töxtatib, O. 20 xalta tilla (10 mln. oltin tilla) va b. qimmatbaho boyliklar hamda qarindoş-uruğlarni olib, avval Hindiston, söngra Italiyaga jönaşgan. 1948 y.da Afğonistondagi mavjud siyosiy hoki-miyatni tan olgaç, uning fuqarolik huquqlari tiklandi. Jalolobod (Afğ-oniston)da dafn etilgan.
Ad:. Nazarov X., Sotsialniye dvijeniya 20-godov XX veka v Afganistane, Duşanbe, 1989; Rajabov Q., Buxoroga Qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОМОНУЛЛАХОН (1892.1.6, Кобул -1960.25.4, Цюрих) — Афғонистон амири (1919—29), баракзайлар сулоласидан. Амир Ҳабибуллахоннмнт ўғли. Отаси сарой фитнаси натижасида ўлдирилгач, тахтга чиққан (1919 й. 21 фев.), Афғонистон мустақил давлат деб эълон қилингандан сўнг (1919 й. 28 фев.), Англия томонидан Учинчи инглизафғон уруши бошданган (1919 й. 6 май). Бу урушда афғонлар ғалаба қилиб, Равалпиндида тинчлик шартномаси имзоланган (1919 й. 8 авг.). Россия, Тур-кия, Эрон, Германия, Италия ва Францияга фавқулодда миссиялар юбориб, бу давлатлар б-н ёш Афғонистон ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатди. О. Ёш афюнлар таъсирида Афғонистонда муҳим ислоҳотлар ўтказган. Абдулқуддусхон Иттимодий бош вазир, Маҳмуд Тарзий ташқи ишлар вазири, генерал Муҳаммад Нодирхон (Нодиршоҳ) ҳарбий вазир бўлди. Афғонистон Конституцияси қабул қилинган (1923). 1927 й. дек. — 1928 й. июнда Ҳиндис-тон, Туркия, Эрон, СССР ва б. мамлакатларда бўлиб, Ғарб турмушидаги тараққийпарвар анъаналарини Афғонистон ҳаётига татбиқ қилишга интилган. Бироқ О.нинг ислоҳотлари қаттиқ қаршиликка учради. Бир томондан, мулла Леванай бошчилигидаги жан, қабилаларнинг марказий ҳокимиятга қарши исёнлари кучайган бўлса, иккинчи томондан, ҳукумат ичидаги консерватив фикрловчи айрим вазирлар (Нодирхон ва б.) мухолифатга қўшилган. 1928—29 й.ларда тожик деҳ-қони Ҳабибулла-Бачаи Саққо раҳбарлигида шим.да кўтарилган қўзғолон натижасида О. тахтдан воз кечишга мажбур бўлган (1929 й. 14 янв.) ва Қандаҳорга қочиб кетган.
Афғонистон ташқи ишлар вазири Ғулом Сиддиқхон ва мамлакатнинг СССР даги элчиси Ғулом Набихон Чархий Москвада И.В.Сталин б-н уч-рашгач, О.га ҳарбий ёрдам кўрсатиш ҳақидаги расмий таклиф қондирилади (1929 й. март). В. Примаков бошчилигидаги совет ҳарбий қисмлари Афғонистонга киритилган (1929 й. 14 апр. — 31 май). Бироқ 1929 й. май ойининг охирида янги амир — Ҳабибуллахонга қарши курашни тўхтатиб, О. 20 халта тилла (10 млн. олтин тилла) ва б. қимматбаҳо бойликлар ҳамда қариндош-уруғларни олиб, аввал Ҳиндистон, сўнгра Италияга жўнашган. 1948 й.да Афғонистондаги мавжуд сиёсий ҳоки-миятни тан олгач, унинг фуқаролик ҳуқуқлари тикланди. Жалолобод (Афғ-онистон)да дафн этилган.
Ад:. Назаров X., Социальные движения 20-годов XX века в Афганистане, Душанбе, 1989; Ражабов Қ., Бухорога Қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.