Ön ikki maqom
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–136-b. — ziyouz.com
Ön ikki maqom ÖN IKKI MAQOM, Ön ikki maqom tizimi — 13—17-asrlarda Örta va Yaqin Şarq mamlakatlari kasbiy musiqa amaliyotida qöllangan nazariyamaliy tizim. Ustoz musiqaçi va olimlarning bastakorlik va xalq ijodiyoti namunalarini muayyan ta'limot (tasavvuf) asosida ma'naviy va badiiy yaxlit holga keltiriş ustida olib borgan izlanişlari natijasida yuzaga kelgan. Dastlab Safiuddin alUrmaviy va Qutbiddin Şeroziylarning musiqaga doir asarlarida ilmiy jihatdan işlab çiqilgan va keyingi asrlarda Xoja Abdulqodir Maroğiy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobidin Husayniy, Najmiddin Kavkabiy, Darvişali Çangiy va boşqalar tomonidan ijodiy davom ettirilgan. Uşbu ilmiy an'anaga köra, tizimning tarkibi muayyan darajali pardalar uyuşmalari — 12 maqom, 6 ovoza, 24 şö'ba, 3 rang va 24 murakkabot kabi guruhlarni öz içiga olgan. Noiniy, Darvişali Çangiy va boşqalar mualliflar körsatişiça, 12 maqom guruhi payğambarlar [Odam Ato, Nuh, Ya'qub, Ayyub, Dovud, Sulaymon, Muso, Muhammad (as)]dan qolgan ma'naviy meros asosida aniqlab olingan hisoblanadi. 12 maqomning serjihat (zohiriybotiniy) ma'nolar bilan yöğrilgan umumiy va xususiy nomlari bölgan. Umumiy nomlari «doira», «halqa», «jam'» kabi atalib, ularning mukammallik darajasiga va, ayni paytda, çeksiz samoda mavjud barça harakatdagi olamlarning özaro boğlikdigi va birligi ğoyasiga işora etgan. Jumladan, musiqiy risolalarda Ö.i.m. pardalari turli (kattakiçik) hajmdagi doiralar şaklida ustmaust aks ettirilgan bölib, bir (ilk) doiradan keyingi doiralargaça izçil (navbatmanavbat) ötilganda ularning boşlanğiç (tayanç) pardalari muntazam ravişda bir bosqiçga yuksalib borgan. Natijada yuksalib boruvçi aylanma harakat yuzaga kelgan va u eng kiçik doira bilan nihoyasiga yetgan.
Ö.i.m.ning xususiy nomlari zanjirida ham tariqat maqomlariga boğliq ma'naviy yuksaliş ğoyasi öziga xos tarzda in'ikosini topgan. Bunda 1«Uşşoq» maqomi — yöl (tariqat)ga talabgor davrasini, 2 «Navo» — ularning işq quyini (navo çekişni), 3«Busalik» (Abu Salik — Ahd otasiga işora) — oşiqning tariqat yöliga kirişga ahd boğlanişini anglatadi. Keyingi 7 maqom nomlarida oşiqlarning «yöl» sayrlari va manzillari uluğ haj safariga qiyos etilgan. Şunga qöra, 4 «Rost» — töğri (tariqat) yölini, 5 «Husayniy» — pirumurşid (yöl boşçi)ni, 6 «Hijoz» — Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara şaharlari joylaşgan sarhadyölning asosiy maqsad timsolini, 7 «Rohaviy» — yöl (suluk)ni, 8 «Zangula» (tuya böyniga ilinadigan qönğiroq) — yöldagi karvon timsolini, 9 «Iroq» va 10 «Isfahon» — maqsadga yaqin kelişlik ma'nolarida keladi. Zero haj (Hijoz) yölida Iroq mamlakatining bepoyon çöllaridan ötilgan, «Isfahon» esa ana şu maqsadga yaqin kelişlikni ramz etadi. Söngti ikki maqom — 11 «Zirafkand» (töşak, yotiş payti) va 12 «Buzurg» (uluğ, buyuk) nomlarida safarbarlik harakati poyoniga yetganligi anglaşiladi. Zirafkandning yana bir qöşimça nomi — «Köçak» (kiçik) bölib, u özidan söng kelgan «Buzurg» (katta) bilan özaro nisbatda söfiylarning kiçik (inson) va katta olamning özaro birligi, uyğunligi haqidagi söfiyona qaraşlarga işora etilgan. Ö.i.m. nomlari tasavvuf adabiyotida ham asosan uluğ yöl safarini ifodalaş uçun qöllanib kelingan:
Gar Sifohonda Navo topmasang, ey yori Buzurg,
Qilğasan azmi Iroq, aylab ohangi Hijoz.
(Hofiz Xorazmiy).
Ey, Navoiy, sen doği qilsang tama' sayri Hijoz,
Qil Iroq ohangi, tark aylab Xuroson men kabi.
(Navoiy).
Ö.i.m. tizimidan örin olgan ovoza vaşö'ba guruhlari pardalarining sifat tuzilişi nuqtai nazaridan 12 maqomdan keyingi darajalarni taşkil etadi. Jumladan, şö'balar guruhida Şarq xalqlari (turk, eron, arab va boşqalar) qadimiy kuyaşulalarining ohanglari tovuşqatorlar tarzida tasnif etilgan. Ular kasbiy musiqa kesimida mustaqil badiiy qiymatga ega bölmagan körinadi. Çunki ular, asosan, ikki (Dugoh, Mubarqa'), uç (Segoh, Rakb, Zovuliy) tört (Çorgoh) kabi tarkibi kam sonli nomukammal tovuşlar uyuşmasidan iborat bölgan. Ularni talab (komillik) darajasiga qadar rivojlantiriş maqsadida 12 maqomning har biriga ikkitadan şö'ba biriktirilgan. Bunda Ö.i.m.ning mukammal pardalari musiqiy yöl (suluk) örnida namoyon bölib, şö'ba kuy tuzilmalari esa muayyan maqomning parda bosqiçlariga tayangan holda rivojlantirilgan. Mas, ikki poğonali Dugoh şö'basi Husayniy maqomiga, uç poğonali Segoh şö'basi Hijoz maqomiga, tört poğonali Çorgoh şö'basi Zangula maqomi pardalariga boğlangan. Ö.i.m. tizimining Örta Osiyoda uzilkesil şakllanişi va uning mumtoz körinişlari qaror topişi Amir Temur va Temuriylar davriga töğri keladi. Mazkur tizimning tarixiy rivojlanişi pirovardida Şaşmaqom, Xorazm maqomlari hamda Farğona—Toşkenpg maqom yöllari yuzaga kelgan.
/0.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963; Ibrohi mov O., Maqom va makon, T, 1996.
Oqilxon Ibrohimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎН ИККИ МАҚОМ, Ўн икки мақом тизими — 13—17-асрларда Ўрта ва Яқин Шарқ мамлакатлари касбий мусиқа амалиётида қўлланган назарийамалий тизим. Устоз мусиқачи ва олимларнинг бастакорлик ва халқ ижодиёти намуналарини муайян таълимот (тасаввуф) асосида маънавий ва бадиий яхлит ҳолга келтириш устида олиб борган изланишлари натижасида юзага келган. Дастлаб Сафиуддин алУрмавий ва Қутбиддин Шерозийларнинг мусиқага доир асарларида илмий жиҳатдан ишлаб чиқилган ва кейинги асрларда Хожа Абдулқодир Мароғий, Абдураҳмон Жомий, Зайнулобидин Ҳусайний, Нажмиддин Кавкабий, Дарвишали Чангий ва бошқалар томонидан ижодий давом эттирилган. Ушбу илмий анъанага кўра, тизимнинг таркиби муайян даражали пардалар уюшмалари — 12 мақом, 6 овоза, 24 шўъба, 3 ранг ва 24 мураккабот каби гуруҳларни ўз ичига олган. Ноиний, Дарвишали Чангий ва бошқалар муаллифлар кўрсатишича, 12 мақом гуруҳи пайғамбарлар [Одам Ато, Нуҳ, Яъқуб, Айюб, Довуд, Сулаймон, Мусо, Муҳаммад (ас)]дан қолган маънавий мерос асосида аниқлаб олинган ҳисобланади. 12 мақомнинг сержиҳат (зоҳирийботиний) маънолар билан йўғрилган умумий ва хусусий номлари бўлган. Умумий номлари «доира», «ҳалқа», «жамъ» каби аталиб, уларнинг мукаммаллик даражасига ва, айни пайтда, чексиз самода мавжуд барча ҳаракатдаги оламларнинг ўзаро боғликдиги ва бирлиги ғоясига ишора этган. Жумладан, мусиқий рисолаларда Ў.и.м. пардалари турли (каттакичик) ҳажмдаги доиралар шаклида устмауст акс эттирилган бўлиб, бир (илк) доирадан кейинги доираларгача изчил (навбатманавбат) ўтилганда уларнинг бошланғич (таянч) пардалари мунтазам равишда бир босқичга юксалиб борган. Натижада юксалиб борувчи айланма ҳаракат юзага келган ва у энг кичик доира билан ниҳоясига етган.
Ў.и.м.нинг хусусий номлари занжирида ҳам тариқат мақомларига боғлиқ маънавий юксалиш ғояси ўзига хос тарзда инъикосини топган. Бунда 1«Ушшоқ» мақоми — йўл (тариқат)га талабгор даврасини, 2 «Наво» — уларнинг ишқ қуйини (наво чекишни), 3«Бусалик» (Абу Салик — Аҳд отасига ишора) — ошиқнинг тариқат йўлига киришга аҳд боғланишини англатади. Кейинги 7 мақом номларида ошиқларнинг «йўл» сайрлари ва манзиллари улуғ ҳаж сафарига қиёс этилган. Шунга қўра, 4 «Рост» — тўғри (тариқат) йўлини, 5 «Ҳусайний» — пирумуршид (йўл бошчи)ни, 6 «Ҳижоз» — Маккаи Мукаррама ва Мадинаи Мунаввара шаҳарлари жойлашган сарҳадйўлнинг асосий мақсад тимсолини, 7 «Роҳавий» — йўл (сулук)ни, 8 «Зангула» (туя бўйнига илинадиган қўнғироқ) — йўлдаги карвон тимсолини, 9 «Ироқ» ва 10 «Исфаҳон» — мақсадга яқин келишлик маъноларида келади. Зеро ҳаж (Ҳижоз) йўлида Ироқ мамлакатининг бепоён чўлларидан ўтилган, «Исфаҳон» эса ана шу мақсадга яқин келишликни рамз этади. Сўнгти икки мақом — 11 «Зирафканд» (тўшак, ётиш пайти) ва 12 «Бузург» (улуғ, буюк) номларида сафарбарлик ҳаракати поёнига етганлиги англашилади. Зирафканднинг яна бир қўшимча номи — «Кўчак» (кичик) бўлиб, у ўзидан сўнг келган «Бузург» (катта) билан ўзаро нисбатда сўфийларнинг кичик (инсон) ва катта оламнинг ўзаро бирлиги, уйғунлиги ҳақидаги сўфиёна қарашларга ишора этилган. Ў.и.м. номлари тасаввуф адабиётида ҳам асосан улуғ йўл сафарини ифодалаш учун қўлланиб келинган:
Гар Сифоҳонда Наво топмасанг, эй ёри Бузург,
Қилғасан азми Ироқ, айлаб оҳанги Ҳижоз.
(Ҳофиз Хоразмий).
Эй, Навоий, сен доғи қилсанг тамаъ сайри Ҳижоз,
Қил Ироқ оҳанги, тарк айлаб Хуросон мен каби.
(Навоий).
Ў.и.м. тизимидан ўрин олган овоза вашўъба гуруҳлари пардаларининг сифат тузилиши нуқтаи назаридан 12 мақомдан кейинги даражаларни ташкил этади. Жумладан, шўъбалар гуруҳида Шарқ халқлари (турк, эрон, араб ва бошқалар) қадимий куйашулаларининг оҳанглари товушқаторлар тарзида тасниф этилган. Улар касбий мусиқа кесимида мустақил бадиий қийматга эга бўлмаган кўринади. Чунки улар, асосан, икки (Дугоҳ, Мубарқаъ), уч (Сегоҳ, Ракб, Зовулий) тўрт (Чоргоҳ) каби таркиби кам сонли номукаммал товушлар уюшмасидан иборат бўлган. Уларни талаб (комиллик) даражасига қадар ривожлантириш мақсадида 12 мақомнинг ҳар бирига иккитадан шўъба бириктирилган. Бунда Ў.и.м.нинг мукаммал пардалари мусиқий йўл (сулук) ўрнида намоён бўлиб, шўъба куй тузилмалари эса муайян мақомнинг парда босқичларига таянган ҳолда ривожлантирилган. Мас, икки поғонали Дугоҳ шўъбаси Ҳусайний мақомига, уч поғонали Сегоҳ шўъбаси Ҳижоз мақомига, тўрт поғонали Чоргоҳ шўъбаси Зангула мақоми пардаларига боғланган. Ў.и.м. тизимининг Ўрта Осиёда узилкесил шаклланиши ва унинг мумтоз кўринишлари қарор топиши Амир Темур ва Темурийлар даврига тўғри келади. Мазкур тизимнинг тарихий ривожланиши пировардида Шашмақом, Хоразм мақомлари ҳамда Фарғона—Тошкенпг мақом йўллари юзага келган.
/0.: Ражабов И., Мақомлар масаласига доир, Т., 1963; Иброҳи мов О., Мақом ва макон, Т, 1996.
Оқилхон Иброҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.