Ona suti
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–57-b. — ziyouz.com
Ona suti ONA SUTI, kökrak suti — emizikli ayolning sug bezlari işlab çiqaradigan suyuqlik (sekret). O.s. gödak uçun eng yaxşi oziqa hisoblanadi, çunki bu davrda u tarkibi va oziq moddalar nisbatiga köra gödakning ovqat hazm qiliş va moddalar almaşinuvi xususiyatlariga mos keladi. Ona bilan bola örtasida homiladorlikning lastlabki kunlaridan boşlaboq «Ona—yöldoş— homila» tarzida özaro mustahkam aloqa boğlanadi, bola dunyoga kelgaç esa bu munosabat «Ona — kökrak suti — bola» tariqasida davom etadi. Şu uzviylik tufayli bola opadan kerakli oziq va biologik faol moddalarni oladi, şuningdek, ona bilan bola örtasida mehr riştalari boğlanadi.
O.s. haqidaği dastlabki ma'lumotlar Ibm Sino qölyozmalarida ham qayd etilgan. U O.s.ni quyoş nuriga qiyos qilgan, çunki yer yuzidagi barça tirik mavjudot (ösimliklar dupyosi) uçun quyoş nuri qançalik zarur bölsa, ösayotgan murğak uçun ham O.s. şunçalik zarur.
Bola tuğilgandan söng dastlabki 2—3 kunda onaning sut bezi sargim-tir rangli suyuqlik — oğiz suti ajratadi. U enligina dunyoga kelgan mur-ğakka eng zarur ovqat; unda oqsil, tuz, şuningdek, yoğ tomçilari böladi. Yangi tuğilgan çaqaloq ona kökra-ğiga qança erta tutilsa, şunça köp oğiz sutidan bahramand böladi. Şu-ninğ uçup ham onaning közi yorişi bilan dastlabki 20—30 daqiqada çaqaloqni onasining köksiga yotqizib, har ikki kökrakdan emizişga yordamlaşiş maqsadga muvofiq. Ilk soatdagi bir lahzali «badanma-badan» jismiy yaqinlik ona bilan murğak örtasidagi aloqani yanada mustahkamlaydi. Tuğruqdan keyingi birinçi hafta oxiridan yoğlarga boy bölgan ötkinçi sut, 2—4 haftadan keyin doimiy sifatli sut paydo böladi. Yetilgan O.s. tarkibida barça zarur oziq modlalar va vitaminlar bor; ular töliq hazm böliş va singiş xususiyatiga ega.
O.s. yengil hazm böladigan, töyim-li, turli mikroblardan xoli, pişiriş va isitişni talab qilmaydigan tayyor ozi q. . Unda 100 dan ortiq kerakli moddalar bölib, u faqat miqdor jihatidan emas, balki sifat jihatidan ham bolaning yoşiga, soğli-giga mos keladi. O.s.dagi oqsil, yoğ, uglevodlar tarkibi yangi tuğilgan bola organizmidagi xuddi şunday modsalar tarkibiga yaqin turadi. O.s.da oqsil, yoğ uglevodlar 1:3:6 nisbatda böladi va bola ehtiyojini töla qoplaydi. Sut oqsillari juda töyimli va çaqaloq içagida yengil hazm böladi. Yoğlar ham emulsiya holida bölgani uçun töla-tökis sörilib ketadi. O.s. tarkibidagi uglevodlar oziqli xususiyatidan taşqari, içaklarda mikroblarning ösişiga tösqinlik qiladi va şu tariqa ovqat hazm bölişini osonlaştiradi. O.s.da zarur miqdorda tuzlar, ayniqsa kalsiy va fosfor tuzlari böladi, ular bola skeletIning tögri şakllanişi va rivojlanişi uçun goyat muhim. O.s.dagi mineral moddalar va vitaminlar ösayotgan bola ehtiyojiga mos keladi va organizmda yaxşi singişi bilan sigir sutidagi şunday moddalardan farq qiladi.
O.s.dagi tsmir moddasining axamiyati nihoyatda katta, uning özlaştirilipş O.s.da odatda 70%ni taşkil etsa, sigir sutida 30%, aralaşmalarda esa 10%ni taşkil etadi. Soglom onadan tugilgan soglom bolalarda temir zaxirasining yetişmagan qismi O.s. hisobiga töldiriladi, lekin bola ona sutidan sigir suti yoki aralaşmaga ötkazilsa unda kamqonlik rivojlanişi mumkin.
O.s.da vitamiplar miqtori tez özgaruvçan bölişiga qaramay bola extiyo-jiii dastlabki oylarida töliq qoplaydi. O.s.da «O» vitamini unça köp emas, şuning uçun emizikli çaqaloqni öz vaqtida toza havoga, quyoş nuriga olib çiqib turilsa, bolaning «O» vitaminga bölgan ehtiyoji töla-tökis qondiriladi.
O.s. turli kasallik viruslari va mikroblariga qarşi moddalar — antitelolarga boy böladi. Bolani emizganda iloji boriça kökrakda yiğilgan hamma sutni bola bir emganda tugatişiga harakat qiliş lozim, aks holda, bola öziga kerakli sutning yuqori kaloriyali qismini ololmaydi, gödakni emizib bölgaç, kökrakda qolgan sutni, hatto u kam bölsa-da, oxirgi tomçisigaça soğib oliş lo-zim, bu sut köpayişiga yordam beradi.
Tadqiqotlarning körsatişiça O.s. bolani rak kasalliklaridan saqlaydi, uning bu jihatini örgangan olimlar, rakka qarşi dori i.ç. da bundan foydalaniş mumkinligini aytişmokda.
Bola ona sutidan ajratilsa va sigir suti yoki sutli aralaşmalar bilan boqilsa, u muhim himoya omillaridan mahrum böladi, bu bolaning içi ketişi, ovqat hazm qiliş sistemasining buzilişi singari noxuşliklarga olib keladi. O.s. onaning özini ham turli kasalliklardan saqlaidi; mastşp, sut bezlari raki, ginekologik kasalliklar bolani kökragi bilan emizmagan ayollarda 20— 25 barobar köp uçraydi. Bolani kökrak suti bsrib boqqan onalarda kamqonlik kam kuzatiladi.
Kuzatuvlarga köra, O.s.ga ona organizmiga tuşadigan hamma moddalar ötadi, şunga köra emizikli ayol öz ovqagiga katta e'tibor berişi, u tögri va töyimli ovqatlanişi, yetarli miqdorda suyuqlik, meva şarbatlari içib turişi, sof havodan bahramand bölişi, tiniqib uxlaşi lozim.
Şuhrat Tursunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОНА СУТИ, кўкрак сути — эмизикли аёлнинг суг безлари ишлаб чиқарадиган суюқлик (секрет). О.с. гўдак учун энг яхши озиқа ҳисобланади, чунки бу даврда у таркиби ва озиқ моддалар нисбатига кўра гўдакнинг овқат ҳазм қилиш ва моддалар алмашинуви хусусиятларига мос келади. Она билан бола ўртасида ҳомиладорликнинг ластлабки кунларидан бошлабоқ «Она—йўлдош— ҳомила» тарзида ўзаро мустаҳкам алоқа боғланади, бола дунёга келгач эса бу муносабат «Она — кўкрак сути — бола» тариқасида давом этади. Шу узвийлик туфайли бола опадан керакли озиқ ва биологик фаол моддаларни олади, шунингдек, она билан бола ўртасида меҳр ришталари боғланади.
О.с. ҳақидағи дастлабки маълумотлар Ибм Сино қўлёзмаларида ҳам қайд этилган. У О.с.ни қуёш нурига қиёс қилган, чунки ер юзидаги барча тирик мавжудот (ўсимликлар дупёси) учун қуёш нури қанчалик зарур бўлса, ўсаётган мурғак учун ҳам О.с. шунчалик зарур.
Бола туғилгандан сўнг дастлабки 2—3 кунда онанинг сут бези саргим-тир рангли суюқлик — оғиз сути ажратади. У энлигина дунёга келган мур-ғакка энг зарур овқат; унда оқсил, туз, шунингдек, ёғ томчилари бўлади. Янги туғилган чақалоқ она кўкра-ғига қанча эрта тутилса, шунча кўп оғиз сутидан баҳраманд бўлади. Шу-нинғ учуп ҳам онанинг кўзи ёриши билан дастлабки 20—30 дақиқада чақалоқни онасининг кўксига ётқизиб, ҳар икки кўкракдан эмизишга ёрдамлашиш мақсадга мувофиқ. Илк соатдаги бир лаҳзали «баданма-бадан» жисмий яқинлик она билан мурғак ўртасидаги алоқани янада мустаҳкамлайди. Туғруқдан кейинги биринчи ҳафта охиридан ёғларга бой бўлган ўткинчи сут, 2—4 ҳафтадан кейин доимий сифатли сут пайдо бўлади. Етилган О.с. таркибида барча зарур озиқ модлалар ва витаминлар бор; улар тўлиқ ҳазм бўлиш ва сингиш хусусиятига эга.
О.с. енгил ҳазм бўладиган, тўйим-ли, турли микроблардан холи, пишириш ва иситишни талаб қилмайдиган тайёр ози қ. . Унда 100 дан ортиқ керакли моддалар бўлиб, у фақат миқдор жиҳатидан эмас, балки сифат жиҳатидан ҳам боланинг ёшига, соғли-гига мос келади. О.с.даги оқсил, ёғ, углеводлар таркиби янги туғилган бола организмидаги худди шундай модцалар таркибига яқин туради. О.с.да оқсил, ёғ углеводлар 1:3:6 нисбатда бўлади ва бола эҳтиёжини тўла қоплайди. Сут оқсиллари жуда тўйимли ва чақалоқ ичагида енгил ҳазм бўлади. Ёғлар ҳам эмульсия ҳолида бўлгани учун тўла-тўкис сўрилиб кетади. О.с. таркибидаги углеводлар озиқли хусусиятидан ташқари, ичакларда микробларнинг ўсишига тўсқинлик қилади ва шу тариқа овқат ҳазм бўлишини осонлаштиради. О.с.да зарур миқдорда тузлар, айниқса кальций ва фосфор тузлари бўлади, улар бола скелетИнинг тўгри шаклланиши ва ривожланиши учун гоят муҳим. О.с.даги минерал моддалар ва витаминлар ўсаётган бола эҳтиёжига мос келади ва организмда яхши сингиши билан сигир сутидаги шундай моддалардан фарқ қилади.
О.с.даги тсмир моддасининг ахамияти ниҳоятда катта, унинг ўзлаштирилипш О.с.да одатда 70%ни ташкил этса, сигир сутида 30%, аралашмаларда эса 10%ни ташкил этади. Соглом онадан тугилган соглом болаларда темир захирасининг етишмаган қисми О.с. ҳисобига тўлдирилади, лекин бола она сутидан сигир сути ёки аралашмага ўтказилса унда камқонлик ривожланиши мумкин.
О.с.да витамиплар миқтори тез ўзгарувчан бўлишига қарамай бола эхтиё-жиии дастлабки ойларида тўлиқ қоплайди. О.с.да «О» витамини унча кўп эмас, шунинг учун эмизикли чақалоқни ўз вақтида тоза ҳавога, қуёш нурига олиб чиқиб турилса, боланинг «О» витаминга бўлган эҳтиёжи тўла-тўкис қондирилади.
О.с. турли касаллик вируслари ва микробларига қарши моддалар — антителоларга бой бўлади. Болани эмизганда иложи борича кўкракда йиғилган ҳамма сутни бола бир эмганда тугатишига ҳаракат қилиш лозим, акс ҳолда, бола ўзига керакли сутнинг юқори калорияли қисмини ололмайди, гўдакни эмизиб бўлгач, кўкракда қолган сутни, ҳатто у кам бўлса-да, охирги томчисигача соғиб олиш ло-зим, бу сут кўпайишига ёрдам беради.
Тадқиқотларнинг кўрсатишича О.с. болани рак касалликларидан сақлайди, унинг бу жиҳатини ўрганган олимлар, ракка қарши дори и.ч. да бундан фойдаланиш мумкинлигини айтишмокда.
Бола она сутидан ажратилса ва сигир сути ёки сутли аралашмалар билан боқилса, у муҳим ҳимоя омилларидан маҳрум бўлади, бу боланинг ичи кетиши, овқат ҳазм қилиш системасининг бузилиши сингари нохушликларга олиб келади. О.с. онанинг ўзини ҳам турли касалликлардан сақлаиди; мастшп, сут безлари раки, гинекологик касалликлар болани кўкраги билан эмизмаган аёлларда 20— 25 баробар кўп учрайди. Болани кўкрак сути бсриб боққан оналарда камқонлик кам кузатилади.
Кузатувларга кўра, О.с.га она организмига тушадиган ҳамма моддалар ўтади, шунга кўра эмизикли аёл ўз овқагига катта эътибор бериши, у тўгри ва тўйимли овқатланиши, етарли миқдорда суюқлик, мева шарбатлари ичиб туриши, соф ҳаводан баҳраманд бўлиши, тиниқиб ухлаши лозим.
Шуҳрат Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.