Ong
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177-b. — ziyouz.com
Ong — psixik faoliyatning oliy şakli. U fakat insonga xos fenomendir. O., uning mohiyati masalasi eng qad. muammolardan biri. O.ni dastlab diniy va mifologik karaşlar doirasida tuşuntirişga uringanlar. O.ni liniy tuşuntiriş uni iloxiy hodisa, xudo yaratgan mö'jiza tarzida talkin qilişga asoslanadi. Köpgina dinlarda inson O.i buyuk ilohiy aqlning namoyon böliş şakli tarzida tavsiflanadi. Bunday qaraşlarning ildizi juda qad. bölsada, ular hamon özining köplab tarafdorlariga ega. Kimki olam va odam yaratilganligini tan olar ekan, O. ham yaratganning qudrati deb hisoblaydi.
O.ning mohiyatini izohlaşda 2-yönaliş — bu O. moddiy olamni inson miyasida aks etişi deb tuşuniş, uni inson tanasi faoliyati b-n boğlab talqin etişdir. Ayni vaqtda ma-terialistik yönaliş nomini olgan bunday yondaşuvlar doirasida O.ning mohiyatini buzib talqin qiliş hollari ham paydo böldi. Vulgar materializm deb nom olgan oqim namoyandalarining fikriça, xuddi jigar saf-roni işlab çiqargani kabi, miya ham O.ni işlab çiqarar emiş. Bunday yondaşuv natijasida O. ideal emas, moddiy hodisa degan xulosa kelib çiqadi. Vaholanki, safroni köriş mumkin, ammo O.ni körib ham, uşlab ham bölmaydi. Aslida O. tarixi insonning inson bölib şakllana boşlaşi tarixi b-n boğliqdir. Inson ham biologik, ham ijtimoiy mavjudot ekan, demak, O. ham biologik va ijtimoiy taraqqiyot mahsulidir. O. insonning fikr va hislari, sezgilari, tasavvurlari, irodasi va karaşlaridan taşkil topgan. Öz-özini anglaş, xotira, iroda, nutq O.ning asosiy jihatlaridir.
Hoz. zamon fani O. materiyaninguzoq davom etgan evolyutsiyasining natijasi ekanligini tan oladi. Materiya, tabiat hamma vaqt mavjud bölib kelgan, inson esa moddiy dunyoning nisbatan sönggi taraqqiyotining mahsulidir. Materiya taraqqiyoti, fikrlay oladigan insonning paydo bölişi uçun bir neça million yillar kerak bölgan. O. tabiat taraqqiyoti mahsuli, materiyaning xossasidir, barça materiyaning emas, balki oliy darajada taşkil topgan materiyaning, ya'ni inson miya-sining mahsulidir. Lekin O.ning bölişi uçun miyaning özigina bulişi yetarli emas. O. insonni qurşab turgan tabiiy va ijtimoiy muhit b-n çambarças boğlangan va şu muhitning ta'sirida faoliyat körsata oladi.
Hoz. zamonda murakkab ijodiy jarayonlarni ham amalga oşiruvçi elektron maşinalar yaratilgan, lekin ular O.ning örnini bosa olmaydi, çunki O. öta murakkab obyektiv mavjudlikdir. Lbdulla Aktov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОНГ — психик фаолиятнинг олий шакли. У факат инсонга хос феномендир. О., унинг моҳияти масаласи энг қад. муаммолардан бири. О.ни дастлаб диний ва мифологик карашлар доирасида тушунтиришга уринганлар. О.ни линий тушунтириш уни илохий ҳодиса, худо яратган мўъжиза тарзида талкин қилишга асосланади. Кўпгина динларда инсон О.и буюк илоҳий ақлнинг намоён бўлиш шакли тарзида тавсифланади. Бундай қарашларнинг илдизи жуда қад. бўлсада, улар ҳамон ўзининг кўплаб тарафдорларига эга. Кимки олам ва одам яратилганлигини тан олар экан, О. ҳам яратганнинг қудрати деб ҳисоблайди.
О.нинг моҳиятини изоҳлашда 2-йўналиш — бу О. моддий оламни инсон миясида акс этиши деб тушуниш, уни инсон танаси фаолияти б-н боғлаб талқин этишдир. Айни вақтда ма-териалистик йўналиш номини олган бундай ёндашувлар доирасида О.нинг моҳиятини бузиб талқин қилиш ҳоллари ҳам пайдо бўлди. Вульгар материализм деб ном олган оқим намояндаларининг фикрича, худди жигар саф-рони ишлаб чиқаргани каби, мия ҳам О.ни ишлаб чиқарар эмиш. Бундай ёндашув натижасида О. идеал эмас, моддий ҳодиса деган хулоса келиб чиқади. Ваҳоланки, сафрони кўриш мумкин, аммо О.ни кўриб ҳам, ушлаб ҳам бўлмайди. Аслида О. тарихи инсоннинг инсон бўлиб шакллана бошлаши тарихи б-н боғлиқдир. Инсон ҳам биологик, ҳам ижтимоий мавжудот экан, демак, О. ҳам биологик ва ижтимоий тараққиёт маҳсулидир. О. инсоннинг фикр ва ҳислари, сезгилари, тасаввурлари, иродаси ва карашларидан ташкил топган. Ўз-ўзини англаш, хотира, ирода, нутқ О.нинг асосий жиҳатларидир.
Ҳоз. замон фани О. материянингузоқ давом этган эволюциясининг натижаси эканлигини тан олади. Материя, табиат ҳамма вақт мавжуд бўлиб келган, инсон эса моддий дунёнинг нисбатан сўнгги тараққиётининг маҳсулидир. Материя тараққиёти, фикрлай оладиган инсоннинг пайдо бўлиши учун бир неча миллион йиллар керак бўлган. О. табиат тараққиёти маҳсули, материянинг хоссасидир, барча материянинг эмас, балки олий даражада ташкил топган материянинг, яъни инсон мия-сининг маҳсулидир. Лекин О.нинг бўлиши учун миянинг ўзигина булиши етарли эмас. О. инсонни қуршаб турган табиий ва ижтимоий муҳит б-н чамбарчас боғланган ва шу муҳитнинг таъсирида фаолият кўрсата олади.
Ҳоз. замонда мураккаб ижодий жараёнларни ҳам амалга оширувчи электрон машиналар яратилган, лекин улар О.нинг ўрнини боса олмайди, чунки О. ўта мураккаб объектив мавжудликдир. Лбдулла Актов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.