Onixoforalar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179-b. — ziyouz.com
Onixoforalar (Onychophora), birlamçi traxeyalar (Protracheata) — umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasi böğimlarga bölingan (13 tadan 43 tagaça), qurtga öxşaş, uz. 15 sm gaça, yupqa kutikula b-n qoplangan. Böğimlarida 1 juftdan kalta, xitin tirnoqli sodda tuzilgan oyoqlari bor. Boşi gavdasidan aniq ajralmagan, unda oğzi, 1 juft uzun möylovlari, ular orasida 1 juft közlari joylaşgan. Gavda böşliği aralaş, boş miyasi 3 bölimdan iborat, qorin nerv stvoli 2 ta. Nafas oliş organlari — kuçsiz rivojlangan traxeya nayçalari. Qon aylaniş sistemasi tutaş emas, hazm qiliş sistemasi nayga öxşaş. Ayiriş organlari oyoklari asosiga oçiladigan nayçalardan iborat. Ayrim jinsli, köpçiligi tirik tuğadi. 1 ta sinfi — onixoforalar, 70 ta turi bor. Jan. yarim şarning tropik va mö'tadil iqlimli örmonlar töşalmasida yaşaydi. Yirtqiç, oğiz sörğiçlari aj-ratib çiqaradigan yopişqoq şilimşiq modda yordamida ölja tutadi. Ilgari O.ga halqali çuvalçanglar b-n böğimoyoklilarni boğlab turadigan oraliq formalar sifatida qaralgan. Hozir ular halqali çuvalçanglardan ajralib çiqqan hayvonlarning mustaqil tipi hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОНИХОФОРАЛАР (Onychophora), бирламчи трахеялар (Protracheata) — умуртқасиз ҳайвонлар типи. Танаси бўғимларга бўлинган (13 тадан 43 тагача), қуртга ўхшаш, уз. 15 см гача, юпқа кутикула б-н қопланган. Бўғимларида 1 жуфтдан калта, хитин тирноқли содда тузилган оёқлари бор. Боши гавдасидан аниқ ажралмаган, унда оғзи, 1 жуфт узун мўйловлари, улар орасида 1 жуфт кўзлари жойлашган. Гавда бўшлиғи аралаш, бош мияси 3 бўлимдан иборат, қорин нерв стволи 2 та. Нафас олиш органлари — кучсиз ривожланган трахея найчалари. Қон айланиш системаси туташ эмас, ҳазм қилиш системаси найга ўхшаш. Айириш органлари оёклари асосига очиладиган найчалардан иборат. Айрим жинсли, кўпчилиги тирик туғади. 1 та синфи — онихофоралар, 70 та тури бор. Жан. ярим шарнинг тропик ва мўътадил иқлимли ўрмонлар тўшалмасида яшайди. Йиртқич, оғиз сўрғичлари аж-ратиб чиқарадиган ёпишқоқ шилимшиқ модда ёрдамида ўлжа тутади. Илгари О.га ҳалқали чувалчанглар б-н бўғимоёклиларни боғлаб турадиган оралиқ формалар сифатида қаралган. Ҳозир улар ҳалқали чувалчанглардан ажралиб чиққан ҳайвонларнинг мустақил типи ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.