Onkologiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–181-b. — ziyouz.com

Onkologiya (yun. onkos — şiş, ösma va ... logiya) — tibbiy-biologik fan; odam, hayvon va ösimliklarda onkogenezni nazariy, eksperimental va klinik jihatdan örganadi va ösmalarni aniqlaş, davolaş hamda oldini oliş usullarini işlab çiqadi. Eksperimental va klinik O. farq qilinadi. O. 20-a.da eksperimental tibbiyot yutuqlari (ösma hujayralarini köçirib ötkaziş, keyinçalik esa taşqaridan ta'sir etib, hayvonlarda ösmalar hosil qiliş) asosida şakllandi. Ösmalar insoniyatga juda kadimdan ma'lum (Gippokrat, K. Galen), unga oid dastlabki yozma manbalar mil. av. Misr, Xitoy va Hindistonda topilgan. O.ning rivojlanişida, ayniqsa, Gippokrat, Ibn Sino, nemis olimi R.

Virxov, rus olimlari M. A. Novinskiy, N. N. Petrov va b.ning xizmatlari katta. Eksperimental O. (M. A. Novinskiy asarlaridan boşlangan, 1876) va nazariy O.da ösma hosil qiluvçi omil turiga qarab 3 asosiy yönaliş: virus O.si (fransuz olimi A. Borrel, 1903, amerikalik olim F. P. Raus, 1911), kimyoviy O. (yapon olimlari K. Yamagiva va K. Itikava, 1915) va radiatsion O. (fransuz olimi A. Lakassan, 1932) va b. şakllandi. Rus olimi L. A. Zilber ösmalarning virus-genetik nazariyasini işlab çikdi. Klinik O.ning jadal rivojlanişi xirurgiya, radiologiya, kimyoterapiya, immunologiyaning muvaffaqiyatlari b-n boğliq. Gippokrat xavfli ösmalar kelib çiqişida taşqi omillarga alohida ahamiyat bergan, bunda u bemorga ruhiy va jis-man sifatlarini mujassamlaştirgan xrlda, har biriga xos (individual) yon-doşiş kerakligini aytgan.

Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari» kitobida özining şaxsiy eksperimental va klinik tajribalari b-n birga ösmalarning kelib çiqişi, belgilari, ularni taniy oliş va davolaş usullarini qam bayon qilgan.

R. Virxovning hujayra patologiyasi nazariyasi tibbiyot, jumladan, O. tarixida keskin buriliş yasadi.

Eksperimental O.ning asosçisi M. A. Novinskiy dunyoda birinçi bölib hayvonlarda xavfli ösmalarni biridanbiriga köçirib ötkazib, ösmalarning eksperimental ştammlarini hosil qiliş uçun yöl oçdi. N. N. Petrovning nazariy va amaliy O.ga qöşgan hissasi ulkan. Uning «Ösmalar xaqida umumiy ta'limot» (1910) monografiyasi O. tarixida şifokor-onkologlarning ilk dasturi bölib qoldi va ösmalar haqidagi bilimlarning keng tarqalişiga olib keldi.

Özbekistonda O. fanining rivojlanişi P. F. Borovskiy, L. D. Vasilenko va b. olimlar nomi b-n boğliq. 1931 y.da Toşkentda Özbekiston rentgen-radiologiya va ösma i.t. instituti oçilib, 1940 y.gaça faoliyat körsatişi, 1946 y.da Toşkent vraçlar malakasini oşiriş in-tida O. kafedrasi oçilişi, 1958 y.da Özbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya i.t. instituta taşkil etilişi, respublikadagi barça tibbiyot in-tlarida onkologiya kafedralari faoliyat körsata boşlaşi O. sohasida keng kölamda tadqiqotlar olib borilişiga imkon berdi.

Özbekiston onkologlari tomonidan ösmalar b-n birga uçraydigan kasalliklar, quyoş nurining ösma töqimalaridagi almaşinuvga ta'siri (J. M. Abdurasulov, K. Ye. Nikişin vab.), ösma kasalliklari epidemiologiyasi va on-kologik yordamni taşkil etiş (N. Q. Murodxöjayev, K. G. Bobrina), xavfli ösmalar immunologiyasi masalalari (A. I. Nikolayev), ösmalarni rentgenologik (J. M. Abdurasulov), ultratovuş (A. A. Fozilov) va radioizotop (N. Q. Murodxöjayev) usullar orqali aniqlaş yöllari takomillaştirildi.

Xavfli ösmalarning eksperimental, kimyoviy va radiatsion kanserogenezi masalalari, onkologik kasallarni operatsiya qilib davolaş işlari yölga qöyiladi. Onkologiya markazida ösmani ultratovuş, elektr magnit maydoni (SVÇ, UVÇ), lazer nuri va fizik omillar yordamida mahalliy hamda umumiy giperterapiya usullarini qöllagan holda kompleks davolaşning yangi usullari işlab çiqildi.

O. fani hoz. 3 yönalişda rivojlantirilmokda: 1) normal hujayradan rak hujayraga ötiş mexanizmini fundamental usullar orqali yeçiş; 2) aholi örtasida uşbu kasallikka mo-yil bölgan va klinik belgilari yuzaga çikmagan kişilarda raknn immunologik usullar b-n aniklaş; 3) xavfli ösmalarni immunologik usullar b-n davolaşni takomillaştiriş.

Xavfli ösma köpinça ölim b-n tugaydi. Şuning uçun deyarli hamma mamlakatlarda unga qarşi kuraş olib boriladi. Bu işga Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti, Xalqaro rakka qarşi kuraş ittifoqi va agentligi rahbarlik qiladi.

Hoz. Özbekistonning yirik şahar va qişloqlarida O. dispanserlari va markazlari faoliyat körsatmoqda. ÖzR Soğliqni saqlaş vazirligi Onkologiya markazi, respublika va şahar onkologiya dispanseri, şuningdek, tibbiyot in-tlarining O. kafedralarida O.ning eng dolzarb masalalari ustida i.t. işlari olib boriladi.

Narimon Murodxöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОНКОЛОГИЯ (юн. onkos — шиш, ўсма ва ... логия) — тиббий-биологик фан; одам, ҳайвон ва ўсимликларда онкогенезни назарий, экспериментал ва клиник жиҳатдан ўрганади ва ўсмаларни аниқлаш, даволаш ҳамда олдини олиш усулларини ишлаб чиқади. Экспериментал ва клиник О. фарқ қилинади. О. 20-а.да экспериментал тиббиёт ютуқлари (ўсма ҳужайраларини кўчириб ўтказиш, кейинчалик эса ташқаридан таъсир этиб, ҳайвонларда ўсмалар ҳосил қилиш) асосида шаклланди. Ўсмалар инсониятга жуда кадимдан маълум (Гиппократ, К. Гален), унга оид дастлабки ёзма манбалар мил. ав. Миср, Хитой ва Ҳиндистонда топилган. О.нинг ривожланишида, айниқса, Гиппократ, Ибн Сино, немис олими Р.

Вирхов, рус олимлари М. А. Новинский, Н. Н. Петров ва б.нинг хизматлари катта. Экспериментал О. (М. А. Новинский асарларидан бошланган, 1876) ва назарий О.да ўсма ҳосил қилувчи омил турига қараб 3 асосий йўналиш: вирус О.си (француз олими А. Боррель, 1903, америкалик олим Ф. П. Раус, 1911), кимёвий О. (япон олимлари К. Ямагива ва К. Итикава, 1915) ва радиацион О. (француз олими А. Лакассань, 1932) ва б. шаклланди. Рус олими Л. А. Зильбер ўсмаларнинг вирус-генетик назариясини ишлаб чикди. Клиник О.нинг жадал ривожланиши хирургия, радиология, кимётерапия, иммунологиянинг муваффақиятлари б-н боғлиқ. Гиппократ хавфли ўсмалар келиб чиқишида ташқи омилларга алоҳида аҳамият берган, бунда у беморга руҳий ва жис-ман сифатларини мужассамлаштирган хрлда, ҳар бирига хос (индивидуал) ён-дошиш кераклигини айтган.

Абу Али ибн Сино «Тиб қонунлари» китобида ўзининг шахсий экспериментал ва клиник тажрибалари б-н бирга ўсмаларнинг келиб чиқиши, белгилари, уларни таний олиш ва даволаш усулларини қам баён қилган.

Р. Вирховнинг ҳужайра патологияси назарияси тиббиёт, жумладан, О. тарихида кескин бурилиш ясади.

Экспериментал О.нинг асосчиси М. А. Новинский дунёда биринчи бўлиб ҳайвонларда хавфли ўсмаларни бириданбирига кўчириб ўтказиб, ўсмаларнинг экспериментал штаммларини ҳосил қилиш учун йўл очди. Н. Н. Петровнинг назарий ва амалий О.га қўшган ҳиссаси улкан. Унинг «Ўсмалар хақида умумий таълимот» (1910) монографияси О. тарихида шифокор-онкологларнинг илк дастури бўлиб қолди ва ўсмалар ҳақидаги билимларнинг кенг тарқалишига олиб келди.

Ўзбекистонда О. фанининг ривожланиши П. Ф. Боровский, Л. Д. Василенко ва б. олимлар номи б-н боғлиқ. 1931 й.да Тошкентда Ўзбекистон рентген-радиология ва ўсма и.т. институти очилиб, 1940 й.гача фаолият кўрсатиши, 1946 й.да Тошкент врачлар малакасини ошириш ин-тида О. кафедраси очилиши, 1958 й.да Ўзбекистон Рентгенология, радиология ва онкология и.т. института ташкил этилиши, республикадаги барча тиббиёт ин-тларида онкология кафедралари фаолият кўрсата бошлаши О. соҳасида кенг кўламда тадқиқотлар олиб борилишига имкон берди.

Ўзбекистон онкологлари томонидан ўсмалар б-н бирга учрайдиган касалликлар, қуёш нурининг ўсма тўқималаридаги алмашинувга таъсири (Ж. М. Абдурасулов, К. Е. Никишин ваб.), ўсма касалликлари эпидемиологияси ва он-кологик ёрдамни ташкил этиш (Н. Қ. Муродхўжаев, К. Г. Бобрина), хавфли ўсмалар иммунологияси масалалари (А. И. Николаев), ўсмаларни рентгенологик (Ж. М. Абдурасулов), ультратовуш (А. А. Фозилов) ва радиоизотоп (Н. Қ. Муродхўжаев) усуллар орқали аниқлаш йўллари такомиллаштирилди.

Хавфли ўсмаларнинг экспериментал, кимёвий ва радиацион канцерогенези масалалари, онкологик касалларни операция қилиб даволаш ишлари йўлга қўйилади. Онкология марказида ўсмани ультратовуш, электр магнит майдони (СВЧ, УВЧ), лазер нури ва физик омиллар ёрдамида маҳаллий ҳамда умумий гипертерапия усулларини қўллаган ҳолда комплекс даволашнинг янги усуллари ишлаб чиқилди.

О. фани ҳоз. 3 йўналишда ривожлантирилмокда: 1) нормал ҳужайрадан рак ҳужайрага ўтиш механизмини фундаментал усуллар орқали ечиш; 2) аҳоли ўртасида ушбу касалликка мо-йил бўлган ва клиник белгилари юзага чикмаган кишиларда ракнн иммунологик усуллар б-н аниклаш; 3) хавфли ўсмаларни иммунологик усуллар б-н даволашни такомиллаштириш.

Хавфли ўсма кўпинча ўлим б-н тугайди. Шунинг учун деярли ҳамма мамлакатларда унга қарши кураш олиб борилади. Бу ишга Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, Халқаро ракка қарши кураш иттифоқи ва агентлиги раҳбарлик қилади.

Ҳоз. Ўзбекистоннинг йирик шаҳар ва қишлоқларида О. диспансерлари ва марказлари фаолият кўрсатмоқда. ЎзР Соғлиқни сақлаш вазирлиги Онкология маркази, республика ва шаҳар онкология диспансери, шунингдек, тиббиёт ин-тларининг О. кафедраларида О.нинг энг долзарб масалалари устида и.т. ишлари олиб борилади.

Наримон Муродхўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.