Onomastika
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com
Onomastika (yun. onomastike — nomlaş, nom qöyiş san'ati) — tilşunoslikning har qanday atoqli nomlarni, ularning paydo böliş va özgariş tarixini örganuvçi bölimi, şuningdek, barça atoqli nomlar yiğindisi. Ayrim tadqiqotlarda «O.» termini antroponimika ma'nosida ham qöllangan. O. mavjud onomastik tizimlarni aniqlaş va örganişni maqsad qilib qöyadi.
O. atoqli nomlarni olgan obyektlarning toifalariga muvofiq quyidagi bölimlardan iborat: antroponimika — kişilarning atoqli nomlarini; toponimika — geografik obyektlarning atokli nomlarini; te -onimika — turli diniy tasavvurlar böyiça xudolar, ma'budlar, diniy-afsonaviy şaxs va mavjudotlarning nomlarini; zoonimika — hayvonlarga qöyilgan (şartli) atoqli nomlarni; kosmonimika — fazoviy böşliq hududlari, galaktikalar, burjlar va b.larning ilmiy muomalada va xalq orasida tarqalgan nomlarini; astronimika — ayrim osmon jismlari (planeta va yulduzlar)ning nomlarini örganadi. O.ning yuqoridagilardan taşqari yana bir qança bölimlari bor. O. atokli nomlarni realionimlar (avval yoki hozir mavjud bölgan obyektlarning nomlari) va mifonimlar (xayoliy-töqima obyektlarning nomlari)ga böladi.
Atoqli nomlarning lisoniy xususiyatlariga qarab O. adabiy va dialektal, odatdagi (amaliy) va poetik, zamona-viy va tarixiy, nazariy va amaliy turlarga bölinadi.
Nazariy O. til va nutkdagi, adabiy va dialektal sohalardagi atoqli nomlarning paydo bölişi, nominatsiya (nomlaş) asoslari, rivojlanişi, şu jarayondagi turli xil özgarişlari, nutqda qöllanişi, muayyan hudud va tillarda tarqalişi hamda tarkibiy tuzilişini örganadi. Badiiy matnlardagi atokli nomlarni (poetik O.) tadqiq etiş alohida muammo hisoblanadi. O., şuningdek, tilşunoslikning qiyosiytarixiy, struktur, genetik, areal, onomastik xaritalaştiriş va b. usullarini qöllagan holda, atokli nomlarning fonetik, morfologik, söz yasalişi, semantik, etimologik va b. jihatlarini örganadi.
Amaliy O. xorijiy tillarga mansub nomlarning transkripsiyasi va transliteratsiyasi, an'anaviy (talaffuz va yozilişiga köra), tarjima kilinadigan va qilinmaydigan nomlarni aniqlaş, «begona» nomlarni öz tilda kanday yoziş böyiça yöriqnomalar tayyorlaş, xorijiy tillardan özlaşgan nomlardan yangi sözlar hosil qiliş b-n, nom beriş va nomlarni özgartiriş masalalari b-n şugullanadi.
O. tarix, etn., arxeologiya, genealogiya, geraldika, matnşunoslik, adabiyotşunoslik, geogr., astronomiya, geol., demografiya kabi fanlar b-n özaro aloqadordir.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОНОМАСТИКА (юн. onomastike — номлаш, ном қўйиш санъати) — тилшуносликнинг ҳар қандай атоқли номларни, уларнинг пайдо бўлиш ва ўзгариш тарихини ўрганувчи бўлими, шунингдек, барча атоқли номлар йиғиндиси. Айрим тадқиқотларда «О.» термини антропонимика маъносида ҳам қўлланган. О. мавжуд ономастик тизимларни аниқлаш ва ўрганишни мақсад қилиб қўяди.
О. атоқли номларни олган объектларнинг тоифаларига мувофиқ қуйидаги бўлимлардан иборат: антропонимика — кишиларнинг атоқли номларини; топонимика — географик объектларнинг атокли номларини; те -онимика — турли диний тасаввурлар бўйича худолар, маъбудлар, диний-афсонавий шахс ва мавжудотларнинг номларини; зоонимика — ҳайвонларга қўйилган (шартли) атоқли номларни; космонимика — фазовий бўшлиқ ҳудудлари, галактикалар, буржлар ва б.ларнинг илмий муомалада ва халқ орасида тарқалган номларини; астронимика — айрим осмон жисмлари (планета ва юлдузлар)нинг номларини ўрганади. О.нинг юқоридагилардан ташқари яна бир қанча бўлимлари бор. О. атокли номларни реалионимлар (аввал ёки ҳозир мавжуд бўлган объектларнинг номлари) ва мифонимлар (хаёлий-тўқима объектларнинг номлари)га бўлади.
Атоқли номларнинг лисоний хусусиятларига қараб О. адабий ва диалектал, одатдаги (амалий) ва поэтик, замона-вий ва тарихий, назарий ва амалий турларга бўлинади.
Назарий О. тил ва нуткдаги, адабий ва диалектал соҳалардаги атоқли номларнинг пайдо бўлиши, номинация (номлаш) асослари, ривожланиши, шу жараёндаги турли хил ўзгаришлари, нутқда қўлланиши, муайян ҳудуд ва тилларда тарқалиши ҳамда таркибий тузилишини ўрганади. Бадиий матнлардаги атокли номларни (поэтик О.) тадқиқ этиш алоҳида муаммо ҳисобланади. О., шунингдек, тилшуносликнинг қиёсийтарихий, структур, генетик, ареал, ономастик хариталаштириш ва б. усулларини қўллаган ҳолда, атокли номларнинг фонетик, морфологик, сўз ясалиши, семантик, этимологик ва б. жиҳатларини ўрганади.
Амалий О. хорижий тилларга мансуб номларнинг транскрипцияси ва транслитерацияси, анъанавий (талаффуз ва ёзилишига кўра), таржима килинадиган ва қилинмайдиган номларни аниқлаш, «бегона» номларни ўз тилда кандай ёзиш бўйича йўриқномалар тайёрлаш, хорижий тиллардан ўзлашган номлардан янги сўзлар ҳосил қилиш б-н, ном бериш ва номларни ўзгартириш масалалари б-н шугулланади.
О. тарих, этн., археология, генеалогия, геральдика, матншунослик, адабиётшунослик, геогр., астрономия, геол., демография каби фанлар б-н ўзаро алоқадордир.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.