Önoyoqli qisqiçbaqalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com
Önoyoqli qisqiçbaqalar — yuksak qisqiçbaqasimonlar gurkumi. Tanasining uz. 80 sm gaça (madagaskar daryo qisqiçbaqasi), gigant yapon krabi qisqiçbaqalari yoyilganida 3 m ga yetadi. Gavdasi birlamçi boş — prototsefalon, 3 ta kökrak böğimining jağ bilan qöşilişidan hosil bölgan gnatotoraks (boşkökrak) va qorin bölimidan iborat. Oldingi kökrak böğimlari ösimtalari jağoyoqlarga, keyingi böğimlari ösimtalari 5 juft yuriş oyoqlariga aylangan (nomi şundan). Boşi gnatotoraks karapaks (boşkökrak qalqoni) bilan qoplangan. Karapaksning oldingi uçi rostrum (tumşuq)ni hosil qiladi. Közlari fasetkali (murakkab), poyaçada örnaşgan. Jabralari oyoklari asosida joylaşgan; ikki yon tomondan karapaks bilan qoplangan. Qorin bölimining tuzilişi yaşaş tarziga boğliq. Uzunqorinlilar — №1aşa (krevetkalar) va çalaqorinlilar — (daryo qisqiçbaqalari, omarlar, langustlar, krablar, zohid qisqiçbaqalar) kenja turkumlariga bölinadi. 8500 dan ortiq turi bor. Aksariyat turlari dengizlarda, ayrim turlari (daryo qisqiçbaqalari, ayrim krevetkalar, krablar) çuçuk suvlarda yaşaydi. Örta Osiyo suv havzalarida ingiçkabarmoq daryo qisqiçbaqasi va Ro(atop ro1atyu$ krevetkasi tarqalgan.
Urğoçi Ö.q. tuxumlarini qorinoyoqlariga yopiştirib olib yurişadi. Çuçuk suv Ö.q. metamorfozsiz rivojlanadi. Köpçilik Ö.q. tuxumlaridan çiqqan liçinkalar zoyea va mizid davrlarini ötib voyaga yetgan. Tuban tuzilgan krevetkalar liçinkasi rivojlanişida naupleus va metanaupleus davrlarini ötadi. Ayrim Ö.q. (kamçatka krabi, omarlar, langustlar, krevetkalar) sanoat miqyosida ovlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎНОЁҚЛИ ҚИСҚИЧБАҚАЛАР — юксак қисқичбақасимонлар гуркуми. Танасининг уз. 80 см гача (мадагаскар дарё қисқичбақаси), гигант япон краби қисқичбақалари ёйилганида 3 м га етади. Гавдаси бирламчи бош — протоцефалон, 3 та кўкрак бўғимининг жағ билан қўшилишидан ҳосил бўлган гнатоторакс (бошкўкрак) ва қорин бўлимидан иборат. Олдинги кўкрак бўғимлари ўсимталари жағоёқларга, кейинги бўғимлари ўсимталари 5 жуфт юриш оёқларига айланган (номи шундан). Боши гнатоторакс карапакс (бошкўкрак қалқони) билан қопланган. Карапакснинг олдинги учи рострум (тумшуқ)ни ҳосил қилади. Кўзлари фасеткали (мураккаб), поячада ўрнашган. Жабралари оёклари асосида жойлашган; икки ён томондан карапакс билан қопланган. Қорин бўлимининг тузилиши яшаш тарзига боғлиқ. Узунқоринлилар — №1аша (креветкалар) ва чалақоринлилар — (дарё қисқичбақалари, омарлар, лангустлар, краблар, зоҳид қисқичбақалар) кенжа туркумларига бўлинади. 8500 дан ортиқ тури бор. Аксарият турлари денгизларда, айрим турлари (дарё қисқичбақалари, айрим креветкалар, краблар) чучук сувларда яшайди. Ўрта Осиё сув ҳавзаларида ингичкабармоқ дарё қисқичбақаси ва Ро(атоп ро1атю$ креветкаси тарқалган.
Урғочи Ў.қ. тухумларини қориноёқларига ёпиштириб олиб юришади. Чучук сув Ў.қ. метаморфозсиз ривожланади. Кўпчилик Ў.қ. тухумларидан чиққан личинкалар зоеа ва мизид даврларини ўтиб вояга етган. Тубан тузилган креветкалар личинкаси ривожланишида науплеус ва метанауплеус даврларини ўтади. Айрим Ў.қ. (камчатка краби, омарлар, лангустлар, креветкалар) саноат миқёсида овланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.