Operatorlik san'ati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com
Operatorlik san'ati - suratga oliş uslubi orkali film mazmuni va ğoyasini oçib beriş hamda badiiy tasvir yaratiş vazifasidan iborat kinematografiya va televideniyega xos bölgan badiiy ijod sohasi. O.sning rivoji kino san'ati, tasviriy san'at, teatr, dramaturgiya va b. rivoji b-n çambarças boğliq. Operator rej., rassom, filmning boşka ijodkorlari b-n hamkorlikda kinematografik texnika va zamonaviy uslub asosida filmning tasviriy talqini, suratga oliş jarayonini işlab çikadi. Suratga olingan tasvir sifati operator mahoratiga boğliq; u suratga oliş jarayonida umumiy, örta, yirik planlardan, rakurs va yoruğlik-nurdan, kinokadr kompozitsiyasidan maqsadga muvofiq foydalanadi. O.s.ning öziga xosligi şundaki, u ekranda narsalarning nafaqat şakl, rang, hajmini, suratga oliş joyining manzara va masofasini töğri, butun boriça tasvirlaş san'atini körsatişga, balki harakat tezligi, sur'ati va yönalişiga imkoniyat yaratadi. Xronikal-hujjatli kino operatori kinojurnalist vazifasini, ilmiy-ommabop va öquv kinosi yaratilişida operator köproq muallifoperator vazifasini bajaradi. Har bir filmning postanovkaçi operatori va ularga yordamçi operatorlar böladi. Yordamçi operator postanovkaçi-operator topşiriği b-n iş köradi. Birinçi özbek kinooperatori Xudoybergan Devonov öz faoliyatini 1907—08 y.lar boşlagan. özbek kinosining dastlabki yillarida F. Verigodarovskiy, A. Ginzburg, A. Bulinskiy kabi çetdan kelgan mutaxassislar faoliyat körsatgan. 30-y. larning boşlarida özbek operatorlaridan M. Qayumov, O. Tursunov, A. Saidov, M. Krasnyanskiy va b. iş boşlagan. Keyinroq Özbekistonga kelib işlagan ukrain operatori D. Demutskiy faoliyati respublikamizda O.s.ning yuksalişida alohida öringa ega. U operatorlik qilgan «Nasriddin Buxoroda», «Tohir va Zuhra», «Nasriddinning sarguzaştlari» kabi filmlar eng yaxşi milliy kino asarlaridir.
50-y.larda N. Ryadov, A. Pann, P. Rasulov, X. Fayziyev kabi milliy suratga oliş ustalari kirib keldi. 60—70-y. larga kelib özbek operatorlari film mavzuini kengaytiriş uçun yangi uslublar topişda izlandilar. D. Fatxullin («Nafosat»), Davron Salimov («Doyra»), T. Röziyev («Yor-yor»), Ş. Junaydullayev («Dilbarim») kabi yangi kuçlarning kelib qöşilişi filmlarning tasvir imkoniyatlarini yanada kengaytirdi. 70—80-y.lar özbek kinosida keng tarqalgan janr va mavzu xilma-xilligi yangiça fikrlaydigan operatorlar yetişib çiqişini ta'minladi. Ayniqsa, A. Ismoilov («Şiddat»), Ş. Mahmudov («Ajoyib xayolparast»), T. Qayumov («Jazirama quyoş ostidagi uy»), E. A'zamov, L. Simbirsev («Ota nasihati»), D. Abdullayev («Vatanga xizmat qilib»), N. Ğulomov («Suyunçi»), B. Nazarov («Söz raisga») kabi operatorlarning xizmatlari alohida.
Mustaqillikdan söng O.s. yanada gurkirab ösdi, imkoniyatlar kengaydi, janr va uslub jixatdan çuqurlaşdi. Özbek operatorlarining mahoratlari namoyon bölişida «Buyuk Amir Temur» (R. Ibrohimov), «Marğiyona» (H. Hasanov), «Otamdan qolgan dalalar» (R. Galiyev), «Yolğiz yodgorim» (U. Hamroyev), «Ayollar saltanati» (H. Fayziyev,) «Tilsimoy — ğaroyib qizaloq» (M. Mirzaahmedov) kabi filmlar yana bir katta «kuprik» vazifasini ötadi. Rej. Zulfiqor Musoqovning «Askar hikoyasi», «Abdullajon», «Ayajon», «Mö'jizalar maydoni» filmlari vizual san'at rivojlanişida boy «ozuqa»dir. Falsafiy ğoya b-n suğorilgan U. Hamroyevning «Voiz» filmi yirik operatorlik işi böddi. M. Qayumov, H. Fayziyev, A. Ismoilov, T. Nodirov, D. Salimov, Ş. Mahmudov, D. Abdullayev va b. respublikamizning eng tanikli operatorlaridan.
Jöra Teşaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОПЕРАТОРЛИК САНЪАТИ - суратга олиш услуби оркали фильм мазмуни ва ғоясини очиб бериш ҳамда бадиий тасвир яратиш вазифасидан иборат кинематография ва телевидениега хос бўлган бадиий ижод соҳаси. О.снинг ривожи кино санъати, тасвирий санъат, театр, драматургия ва б. ривожи б-н чамбарчас боғлиқ. Оператор реж., рассом, фильмнинг бошка ижодкорлари б-н ҳамкорликда кинематографик техника ва замонавий услуб асосида фильмнинг тасвирий талқини, суратга олиш жараёнини ишлаб чикади. Суратга олинган тасвир сифати оператор маҳоратига боғлиқ; у суратга олиш жараёнида умумий, ўрта, йирик планлардан, ракурс ва ёруғлик-нурдан, кинокадр композициясидан мақсадга мувофиқ фойдаланади. О.с.нинг ўзига хослиги шундаки, у экранда нарсаларнинг нафақат шакл, ранг, ҳажмини, суратга олиш жойининг манзара ва масофасини тўғри, бутун борича тасвирлаш санъатини кўрсатишга, балки ҳаракат тезлиги, суръати ва йўналишига имконият яратади. Хроникал-ҳужжатли кино оператори киножурналист вазифасини, илмий-оммабоп ва ўқув киноси яратилишида оператор кўпроқ муаллифоператор вазифасини бажаради. Ҳар бир фильмнинг постановкачи оператори ва уларга ёрдамчи операторлар бўлади. Ёрдамчи оператор постановкачи-оператор топшириғи б-н иш кўради. Биринчи ўзбек кинооператори Худойберган Девонов ўз фаолиятини 1907—08 й.лар бошлаган. ўзбек киносининг дастлабки йилларида Ф. Веригодаровский, А. Гинзбург, А. Булинский каби четдан келган мутахассислар фаолият кўрсатган. 30-й. ларнинг бошларида ўзбек операторларидан М. Қаюмов, О. Турсунов, А. Саидов, М. Краснянский ва б. иш бошлаган. Кейинроқ Ўзбекистонга келиб ишлаган украин оператори Д. Демуцкий фаолияти республикамизда О.с.нинг юксалишида алоҳида ўринга эга. У операторлик қилган «Насриддин Бухорода», «Тоҳир ва Зуҳра», «Насриддиннинг саргузаштлари» каби фильмлар энг яхши миллий кино асарларидир.
50-й.ларда Н. Рядов, А. Панн, П. Расулов, X. Файзиев каби миллий суратга олиш усталари кириб келди. 60—70-й. ларга келиб ўзбек операторлари фильм мавзуини кенгайтириш учун янги услублар топишда изландилар. Д. Фатхуллин («Нафосат»), Даврон Салимов («Дойра»), Т. Рўзиев («Ёр-ёр»), Ш. Жунайдуллаев («Дилбарим») каби янги кучларнинг келиб қўшилиши фильмларнинг тасвир имкониятларини янада кенгайтирди. 70—80-й.лар ўзбек киносида кенг тарқалган жанр ва мавзу хилма-хиллиги янгича фикрлайдиган операторлар етишиб чиқишини таъминлади. Айниқса, А. Исмоилов («Шиддат»), Ш. Маҳмудов («Ажойиб хаёлпараст»), Т. Қаюмов («Жазирама қуёш остидаги уй»), Э. Аъзамов, Л. Симбирцев («Ота насиҳати»), Д. Абдуллаев («Ватанга хизмат қилиб»), Н. Ғуломов («Суюнчи»), Б. Назаров («Сўз раисга») каби операторларнинг хизматлари алоҳида.
Мустақилликдан сўнг О.с. янада гуркираб ўсди, имкониятлар кенгайди, жанр ва услуб жихатдан чуқурлашди. Ўзбек операторларининг маҳоратлари намоён бўлишида «Буюк Амир Темур» (Р. Иброҳимов), «Марғиёна» (Ҳ. Ҳасанов), «Отамдан қолган далалар» (Р. Галиев), «Ёлғиз ёдгорим» (У. Ҳамроев), «Аёллар салтанати» (Ҳ. Файзиев,) «Тилсимой — ғаройиб қизалоқ» (М. Мирзааҳмедов) каби фильмлар яна бир катта «куприк» вазифасини ўтади. Реж. Зулфиқор Мусоқовнинг «Аскар ҳикояси», «Абдуллажон», «Аяжон», «Мўъжизалар майдони» фильмлари визуал санъат ривожланишида бой «озуқа»дир. Фалсафий ғоя б-н суғорилган У. Ҳамроевнинг «Воиз» фильми йирик операторлик иши бўдди. М. Қаюмов, Ҳ. Файзиев, А. Исмоилов, Т. Нодиров, Д. Салимов, Ш. Маҳмудов, Д. Абдуллаев ва б. республикамизнинг энг таникли операторларидан.
Жўра Тешабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.