Öpka

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com

Öpka — odam, quruqlikda yaşovçi hayvonlar va ba'zi baliqlarning havodan nafas oliş a'zosi. Ö. ayrim mollyuskalar (quruqlikda va çuçuk suvda yaşovçi qorinoyoqlilar), böğimoyoqlilar (çayonlar), baliqlar (ikki xil nafas oluvçilar, panjaqanotlilar, köpqanotlilar), quruqlikda yaşovçi umurtqali hayvonlar va odamda qon bilan nafas olingan havo örtasida gaz almaşinuvini amalga oşiradi. Ikki xil nafas oluvçi baliqlar Ö.si kataklarga bölingan, köp qanotlilarda — silliq devorli xaltaçadan iborat. Quruqlikdagi umurtqalilar Ö.si qadimgi panjaqanotli baliqlar halqumi qorin qismi devorining börtib çiqişi tufayli hosil bölgan. Suvda va quruqlikda yaşovçilar Ö.si silliq devorli xaltasimon, devorida burmalari bor. Sudralib yuruvçilar Ö.si ham xaltasimon, lekin içki qismi juda köp tösiq va burmali. Quşlar Ö.si ğovak. Sut emizuvçilar Ö.sidagi bronxlarning şoxlangan uçki qismida juda mayda pufakçalar — alveolalar böladi; Ö. devorlari kapillyar qon tomirlari töri bilan qoplangan. Ö.ga havo nafas yöllari (böğiz, kekirdak, bronxlar) orqali ötadi.

Odamda Ö. bir juft bölib, kökrak qafasining ikki tomonida joylaşgan. U yaltiroq yupqa parda — plevra bilan ziç öralgan, şakli konusga öxşaş; plevra böşliğidagi ozgina suyuqlik nafas olganda Ö.ning erkin harakatini ta'minlaydi. Pastki yuzasi yoki asosi botiq bölib, kökrak böşliğini qorin böşliğidan ajratib turadigan tösiq — muskuldan iborat diaframaga taqalib turadi. Ö.ning uçi ömrov suyagi ustidan 2—3 sm kötarilib, böyinning pastki kismiga kirib boradi. Qovurğalarga takalgan yuzasi qavariq böladi. Içki yuzasi botiq bölib, yurakka va köks oraliğidagi boşqa a'zolarga taqaladi; boş bronx va Ö. arteriyasi şu yuzadan Ö.ga kirib, undan ikkita Ö. venasi çiqadi (Ö. darvozasi). Har bir Ö. plevra egatçalari bilan bölaklarga bölinadi; çap Ö. ikki (yuqori va pastki), öng Ö. esa uç (yuqori, örta va pastki) bölakka ajralgan. Ö. bölaklari segmentlardan, bölakçalardan taşkil topgan (har bir Ö. 10 segmentdan iborat). Segment hajmi 0,5—1,0 sm, piramida şaklida tuzilgan segmentlar esa bölakçalardan taşkil topgan. Bu bölakçalar bir-biridan biriktiruvçi töqimadan tuzilgan devorça va qon tomir bilan ajralib turadi. Bölakçalararo devorçalar nafas olişda bölakçalarning harakatçan bölişini ta'minlaydi.

Nafas bronxiolasi va undan tarqalgan nafas nayçasi, pufakçalari va alveolalar qöşilib, uzum şingili şaklidagi Ö.larning struktura va funksional bir'ligi — atsinus yoki alveolalar daraxtini taşkil etadi. 12—18 atsinus birgalikda Ö. bölakçasini, bir neçta bölakçalar qöşilib, Ö. segmentini hosil qiladi.

Alveolalarning juda yupqa devori yarim ötkazuvçi biologik membrana bölib, kapillyarlardagi qon bilan alveolalardagi havo örtasida şu parda orqali gazlar almaşinadi.

Ö. segmentlari özaro qöşilib, Ö. bölagi va nihoyat, Ö. bölaklaridan Ö. hosil böladi. Ö.larda 800000 atsinuslar yoki 300—500 mln alveolalar uçraydi. Ularning sathi 30—100 m2 böladi. Ö. bronxlari havo almaşiş jarayonidan taşqari, organizmda, suv, tuz va xlor miqdori bir meyorda saqlanişiga ham yordam beradi.

Katta odamlarda ikkala Ö.da örtaça 4,9—5,0 l havo böladi. Ulardan tinç nafas oliş vaqtida (har bir nafas olganda) faqat 500 ml havo Ö.larga kirsa, çuqur nafas olganda esa 1600 ml toza havo kirib, 1600 ml karbonat angidridga boy bölgan havo çiqadi. Şunday qilib, Ö.larda hayotiy havo siğimi örtaça 3500— 3700 ml gaça böladi. Qolgan 1300— 1400 ml havo esa qoldiq havo bölib, öpkada doimo böladi. Ö.ga simpatik va parasimpatik nerv tolalari boradi. Ö. orqali suyuqlik va ba'zi gazsimon mahsulotlar ajraladi. Ö. gavda trasining muntazam bir meyorda turişi va qon ivişini tartibga solib, organizmda oqsil, yoğ va uglevodlar almaşinuvida iştirok etadi. Ö. havo orqali kiradigan bakteriyalardan organizmni himoya qiladi. Ö. kasalliklaridan zotşjam, öpka emfizemasi, sil va Ö. ösmasi köproq uçraydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎПКА — одам, қуруқликда яшовчи ҳайвонлар ва баъзи балиқларнинг ҳаводан нафас олиш аъзоси. Ў. айрим моллюскалар (қуруқликда ва чучук сувда яшовчи қориноёқлилар), бўғимоёқлилар (чаёнлар), балиқлар (икки хил нафас олувчилар, панжақанотлилар, кўпқанотлилар), қуруқликда яшовчи умуртқали ҳайвонлар ва одамда қон билан нафас олинган ҳаво ўртасида газ алмашинувини амалга оширади. Икки хил нафас олувчи балиқлар Ў.си катакларга бўлинган, кўп қанотлиларда — силлиқ деворли халтачадан иборат. Қуруқликдаги умуртқалилар Ў.си қадимги панжақанотли балиқлар ҳалқуми қорин қисми деворининг бўртиб чиқиши туфайли ҳосил бўлган. Сувда ва қуруқликда яшовчилар Ў.си силлиқ деворли халтасимон, деворида бурмалари бор. Судралиб юрувчилар Ў.си ҳам халтасимон, лекин ички қисми жуда кўп тўсиқ ва бурмали. Қушлар Ў.си ғовак. Сут эмизувчилар Ў.сидаги бронхларнинг шохланган учки қисмида жуда майда пуфакчалар — альвеолалар бўлади; Ў. деворлари капилляр қон томирлари тўри билан қопланган. Ў.га ҳаво нафас йўллари (бўғиз, кекирдак, бронхлар) орқали ўтади.

Одамда Ў. бир жуфт бўлиб, кўкрак қафасининг икки томонида жойлашган. У ялтироқ юпқа парда — плевра билан зич ўралган, шакли конусга ўхшаш; плевра бўшлиғидаги озгина суюқлик нафас олганда Ў.нинг эркин ҳаракатини таъминлайди. Пастки юзаси ёки асоси ботиқ бўлиб, кўкрак бўшлиғини қорин бўшлиғидан ажратиб турадиган тўсиқ — мускулдан иборат диафрамага тақалиб туради. Ў.нинг учи ўмров суяги устидан 2—3 см кўтарилиб, бўйиннинг пастки кисмига кириб боради. Қовурғаларга такалган юзаси қавариқ бўлади. Ички юзаси ботиқ бўлиб, юракка ва кўкс оралиғидаги бошқа аъзоларга тақалади; бош бронх ва Ў. артерияси шу юзадан Ў.га кириб, ундан иккита Ў. венаси чиқади (Ў. дарвозаси). Ҳар бир Ў. плевра эгатчалари билан бўлакларга бўлинади; чап Ў. икки (юқори ва пастки), ўнг Ў. эса уч (юқори, ўрта ва пастки) бўлакка ажралган. Ў. бўлаклари сегментлардан, бўлакчалардан ташкил топган (ҳар бир Ў. 10 сегментдан иборат). Сегмент ҳажми 0,5—1,0 см, пирамида шаклида тузилган сегментлар эса бўлакчалардан ташкил топган. Бу бўлакчалар бир-биридан бириктирувчи тўқимадан тузилган деворча ва қон томир билан ажралиб туради. Бўлакчалараро деворчалар нафас олишда бўлакчаларнинг ҳаракатчан бўлишини таъминлайди.

Нафас бронхиоласи ва ундан тарқалган нафас найчаси, пуфакчалари ва альвеолалар қўшилиб, узум шингили шаклидаги Ў.ларнинг структура ва функционал бир’лиги — ацинус ёки альвеолалар дарахтини ташкил этади. 12—18 ацинус биргаликда Ў. бўлакчасини, бир нечта бўлакчалар қўшилиб, Ў. сегментини ҳосил қилади.

Альвеолаларнинг жуда юпқа девори ярим ўтказувчи биологик мембрана бўлиб, капиллярлардаги қон билан альвеолалардаги ҳаво ўртасида шу парда орқали газлар алмашинади.

Ў. сегментлари ўзаро қўшилиб, Ў. бўлаги ва ниҳоят, Ў. бўлакларидан Ў. ҳосил бўлади. Ў.ларда 800000 ацинуслар ёки 300—500 млн альвеолалар учрайди. Уларнинг сатҳи 30—100 м2 бўлади. Ў. бронхлари ҳаво алмашиш жараёнидан ташқари, организмда, сув, туз ва хлор миқдори бир меъёрда сақланишига ҳам ёрдам беради.

Катта одамларда иккала Ў.да ўртача 4,9—5,0 л ҳаво бўлади. Улардан тинч нафас олиш вақтида (ҳар бир нафас олганда) фақат 500 мл ҳаво Ў.ларга кирса, чуқур нафас олганда эса 1600 мл тоза ҳаво кириб, 1600 мл карбонат ангидридга бой бўлган ҳаво чиқади. Шундай қилиб, Ў.ларда ҳаётий ҳаво сиғими ўртача 3500— 3700 мл гача бўлади. Қолган 1300— 1400 мл ҳаво эса қолдиқ ҳаво бўлиб, ўпкада доимо бўлади. Ў.га симпатик ва парасимпатик нерв толалари боради. Ў. орқали суюқлик ва баъзи газсимон маҳсулотлар ажралади. Ў. гавда трасининг мунтазам бир меъёрда туриши ва қон ивишини тартибга солиб, организмда оқсил, ёғ ва углеводлар алмашинувида иштирок этади. Ў. ҳаво орқали кирадиган бактериялардан организмни ҳимоя қилади. Ў. касалликларидан зотшжам, ўпка эмфиземаси, сил ва Ў. ўсмаси кўпроқ учрайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.