Öqituvçi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–223-b. — ziyouz.com

Öqituvçi ÖQITUVÇI, muallim — turli yönalişdagi örta umumiy ta'lim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida öquvçilar bilan ta'limtarbiya işlarini amalga oşiradigan mutaxassis. Oliy maktab Ö.lari «domla» deb yuritiladi, ular «öqituvçiprof.» tarzida umumlaşma nom bilan ham ataladi. Şuningdek, Ö.larga nisbatan «muallim» yoki «pedagog» atamasi ham qöllaniladi.

Ö.lik kasbi juda qadim zamonlardan buyon inson faoliyatining alohida turi sifatida mavjud. Çunki inson faqat ta'limtarbiya tufayligini hayotini davom ettira va rivojlantira oladi. Tamaddunning Ossuriya, Bobil, Misr, Turkiston, Hindiston, Xitoy singari qadimiy öçoqlarida topilgan tarixiymadaniy obidalar bu ölkalarda Ö.lik kasbi juda qadim zamonlarda şakllanganligini körsatadi. Bu davrlarda eng oqil, tajribali kişilar Ö.lik bilan şuğullanişgan va ular boşqalarga qaraganda katta imtiyozlarga ega bölişgan. Yunonistonda faqat ozod kişilargina Ö.lik qilişga haqli hisoblangan. Ular mamlakatning turli yao/şslarida grammatistlar, pedanomlar, didaskallar, pedotriblar şaklida nomlanganlar va köpinça öz şaxsiy maktablariga ega bölganlar. Boy oilalarda esa, ta'limtarbiya işi bilimli va savodli qullarga topşirilib, ular paydagoglar («pedagog» sözi şundan kelib çiqqan), ya'ni «bola yetaklovçilar» deb atalgan. Rim imperiyasida Ö. imperator nomidan tayinlanadigan davlat amaldori sanalgan. Örta asrlarga kelib, Ğarb mamlakatlarida Ö.lik bilan, asosan, çerkov xizmatçilari şuğullanişgan. Şaharlarda dunyoviy maktablar taşkil topgaç, hunarmandçilik sexlari va savdogarlar gildiyalari tomonidan taklif etilgan yollanma Ö.lar paydo böldi. Texnika taraqqiy etib, fkazdlar köpayişi bilan Ö.lik eng ommaviy kasblardan biriga aylandi. Çunki ma'lum darajada ta'lim körmagan odam texnika vositalaridan foydalana olmas edi. Buning uçun esa, köplab maktab va Ö. kerak bölardi. Ayni vaqtda, 18—19-asrlarda boy oilalarda murabbiy, guvernyor singari uy Ö.laridan foydalaniş keng yoyildi.

Şarq mamlakatlari, jumladan, Turkiston ölkasida ham Ö. eng qadimiy va obröli kasb hisoblanib, «ustoz» deb e'zozlangan. Ölkaga islom dini kirib kelişi bilan har bir qişloq, şaharlardagi har bir mahallada masjid va deyarli har bir masjid qoşida maktab taşkil etildi. Bu maktablarning Ö.lari domla deb ataldi. Şuningdek, maktablar alohida şaxslar uyida ham taşkil etilib, ular maktabdor deyilgan. Ölkamizda qizlarni öqitişga ham alohida e'tibor qaratilib, savodli ayollar uylarida otinoyi maktablari taşkil etilgan. Bu maktab Ö.lari otinoyi yoki otinbibi deb yuritilgan. Ta'lim davlatdan ajratilganligi, bolalarning öqişi, asosan, ota-onalarning işi hisoblangani uçun ham Turkistonda Ö.lik kasbiga maxsus tayyorlanilmagan. Madrasa körgan yoki maktabdan söng öz ustida işlagan savodli kişi Ö.lik bilan şuğullanişi mumkin bölgan.

19-asrning oxiridan, ya'ni ölkada ma'rifatçilik harakati paydo bölişi bilan Ö.ning saviyasiga alohida e'tibor beriladigan böldi. Turkistonda an'anaviy yösinda öqitadigan Ö.lar bilan birga Yevropa mamalakatlaridan özlaştirilgan usullarda dars beradigan yangi muallimlar ham faoliyat körsata boşladi. Bu hol, ayniqsa, jadidçilik harakati avj olgan kezlarda ança keng yoyildi. Ö.lar saviyasining oşganligi millat ruhiyatida uyğoniş bölişiga, taraqqiyotning bir qadar tezlaşuviga olib keldi.

Ö. oldida turgan vazifalar va uning mavqei jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turliça bölgan. Jamiyat gullabyaşnagan davrda unga e'tibor yuksak böddi yoki Ö.ning mavqei kötarilgani uçun jamiyat rivoj topdi. Oktyabr töntarişi amalga oşgandan söng va şörolarning öz oldiga qöygan ommani yoppasiga savodli qiliş vazifasini bajariş uçun Turkistonda ham tizimli ravişda Ö. tayyorlaş yölga qöyildi. Çunki butun ölka böylab oçilgan maktablarda işlaydigan mutaxassislar kerak edi. Şu sababli Ö.lar şöro hokimiyatining dastlabki yillarida uruşga olinmaydigan böldi. Ta'lim tizimi ham mafkuraga böysundirilgan şöro davrida Ö.lar hukmron siyosatni ötkazuvçi kuçga aylantirildi. Ular bevosita ta'limtarbiyaga tegişli bölmagan turli ğoyaviy-siyosiy hamda taşkiliy işlarga meyoridan ortiq jalb etildi. Öziga xos bölmagan işlar bilan şuğullaniş Ö.lar obrösining pasayişiga olib keldi.

Sobiq Ittifoq tarkibidagi boşqa respublikalar singari Özbekistonda ham 1936 yil 10 apr.dan SSSR MIK va XKS tomonidan şaxsiy Ö. unvoni (ixtisosligi) joriy etildi. Öşandan boşlab ped. öquv yurtini bitirgan va davlat imtihoni topşirgan şaxsga rasmiy tarzda Ö. ixtisosligi beriladigan böldi.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, Ö. tayyorlaşga alohida e'tibor berila boşlandi. Bu «Ta'lim töğrisida»gi qonun (1997 yil 29 avg.da qabul qilingan) va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturida öz aksini topdi. Özbekistonda Ö.lar universitetlar, ped. öquv yurtlarida tayyorlanadi. Ö. öz pedagogik faoliyati jarayonida ilmiy bilimlarni egallab, pedagogik qobiliyatini şakllantirib boradi. Mamlakatda öqituvçilar malakasini oşiriş tizimi joriy etilgan, har bir Ö. ga öqituvçilar malakasini oşiriş intlarida bepul pedagogik va metodik yordam oliş imkoniyati berilgan. Mamlakatda har yili 1 oktyabrda «Öqituvçilar va murabbiylar» kuni umumxalq bayrami sifatida nişonlanadi. Respublikada «Özbekiston Respublikasi xalq öqituvçisi», «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan xalq ta'limi xodimi», «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi» singari faxriy unvonlar mavjud. Ö.larga maksimal darajada qisqa iş kuni va haq tölanadigan eng uzun mehnat ta'tili belgilangan. Şuningdek, Ö.lar uçun xalq ta'limi va ped. gazeta va jur.lari, jumladan, özbek tilida «Ma'rifat», rus tilida «Uçitelskaya gazeta» («Öqituvçilar gazetasi») gaz.lari, «Xalq ta'limi», «Boşlanğiç ta'lim», «Uzluksiz ta'lim», «Ta'lim taraqqiyoti», «Ta'lim va tarbiya», «Til va adabiyot ta'limi» jur.lari, pedagogik va metodik adabiyotlar naşr etiladi.

2002/03 öquv yili boşida Özbekistondagi kunduzgi umumiy ta'lim maktablarida 461,1 ming öqituvçi işladi. Ulardan 5 kişi (M.Ismatova, M. Madaliyeva, M.Zokirov, V. Pak, A. Mahmudova) Özbekiston Qahramonidir (2005).

Şuni aytiş kerakki, Ö. alohida ijtimoiy hodisa bölib, jamiyat a'zolarining şakllanişiga ta'sir körsatgani uçun ham uning şaxslik sifatlari kasbiy fazilatlaridan muhimroq hisoblanadi. Çunki u jamiyatning buguni va ertangi kuni qiyofasini şakllantiradi. Şuning uçun ham Ö.ning professional jihatdangina yetuk bölişi kifoya qilmaydi. Uning ma'naviy olami öquvçilarga singdirilişi közda tutilgan ezgu insoniy sifatlarga töyingan bölişi kerak. Ö.lar tayyorlanadigan öquv yurtlarida ayni şu jihatga alohida e'tibor qaratiladi.

Hoz. pedagogika fani Ö.ning amaliyotçilik, tadqiqotçilik, taşkilotçilik, vositaçilik, ijroçilik singari vazifalari borligini qayd etadi. Ana şu vazifalarni töla uddalaydigan Ö.gina bugungi yoş avlodning barkamol şaxslar sifatida şakllanişiga ta'sir körsata oladi. Istiqlol davri Ö.larida ana şunday xususiyatlarni qaror toptiriş mamlakat taraqqiyotini ta'minlaş omilidir.

Ad.: Barkamol avlod orzusi, T., 2000; Özbek pedagogikasi antologiyasi [tuzuvçilar K. Hoşimov, S.Oçil), 1—2j.lar, T., 1995, 1999; Pedagogik izlaniş, T., 1990; Yöldoşev Q., Öqituvçi kitobi, T., 1997.

Qozoqboy Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎҚИТУВЧИ, муаллим — турли йўналишдаги ўрта умумий таълим мактаблари, академик лицей ва касб-ҳунар коллежларида ўқувчилар билан таълимтарбия ишларини амалга оширадиган мутахассис. Олий мактаб Ў.лари «домла» деб юритилади, улар «ўқитувчипроф.» тарзида умумлашма ном билан ҳам аталади. Шунингдек, Ў.ларга нисбатан «муаллим» ёки «педагог» атамаси ҳам қўлланилади.

Ў.лик касби жуда қадим замонлардан буён инсон фаолиятининг алоҳида тури сифатида мавжуд. Чунки инсон фақат таълимтарбия туфайлигини ҳаётини давом эттира ва ривожлантира олади. Тамаддуннинг Оссурия, Бобил, Миср, Туркистон, Ҳиндистон, Хитой сингари қадимий ўчоқларида топилган тарихиймаданий обидалар бу ўлкаларда Ў.лик касби жуда қадим замонларда шаклланганлигини кўрсатади. Бу даврларда энг оқил, тажрибали кишилар Ў.лик билан шуғулланишган ва улар бошқаларга қараганда катта имтиёзларга эга бўлишган. Юнонистонда фақат озод кишиларгина Ў.лик қилишга ҳақли ҳисобланган. Улар мамлакатнинг турли яо/шсларида грамматистлар, педаномлар, дидаскаллар, педотриблар шаклида номланганлар ва кўпинча ўз шахсий мактабларига эга бўлганлар. Бой оилаларда эса, таълимтарбия иши билимли ва саводли қулларга топширилиб, улар пайдагоглар («педагог» сўзи шундан келиб чиққан), яъни «бола етакловчилар» деб аталган. Рим империясида Ў. император номидан тайинланадиган давлат амалдори саналган. Ўрта асрларга келиб, Ғарб мамлакатларида Ў.лик билан, асосан, черков хизматчилари шуғулланишган. Шаҳарларда дунёвий мактаблар ташкил топгач, ҳунармандчилик цехлари ва савдогарлар гилдиялари томонидан таклиф этилган ёлланма Ў.лар пайдо бўлди. Техника тараққий этиб, фказдлар кўпайиши билан Ў.лик энг оммавий касблардан бирига айланди. Чунки маълум даражада таълим кўрмаган одам техника воситаларидан фойдалана олмас эди. Бунинг учун эса, кўплаб мактаб ва Ў. керак бўларди. Айни вақтда, 18—19-асрларда бой оилаларда мураббий, гувернёр сингари уй Ў.ларидан фойдаланиш кенг ёйилди.

Шарқ мамлакатлари, жумладан, Туркистон ўлкасида ҳам Ў. энг қадимий ва обрўли касб ҳисобланиб, «устоз» деб эъзозланган. Ўлкага ислом дини кириб келиши билан ҳар бир қишлоқ, шаҳарлардаги ҳар бир маҳаллада масжид ва деярли ҳар бир масжид қошида мактаб ташкил этилди. Бу мактабларнинг Ў.лари домла деб аталди. Шунингдек, мактаблар алоҳида шахслар уйида ҳам ташкил этилиб, улар мактабдор дейилган. Ўлкамизда қизларни ўқитишга ҳам алоҳида эътибор қаратилиб, саводли аёллар уйларида отинойи мактаблари ташкил этилган. Бу мактаб Ў.лари отинойи ёки отинбиби деб юритилган. Таълим давлатдан ажратилганлиги, болаларнинг ўқиши, асосан, ота-оналарнинг иши ҳисоблангани учун ҳам Туркистонда Ў.лик касбига махсус тайёрланилмаган. Мадраса кўрган ёки мактабдан сўнг ўз устида ишлаган саводли киши Ў.лик билан шуғулланиши мумкин бўлган.

19-асрнинг охиридан, яъни ўлкада маърифатчилик ҳаракати пайдо бўлиши билан Ў.нинг савиясига алоҳида эътибор бериладиган бўлди. Туркистонда анъанавий йўсинда ўқитадиган Ў.лар билан бирга Европа мамалакатларидан ўзлаштирилган усулларда дарс берадиган янги муаллимлар ҳам фаолият кўрсата бошлади. Бу ҳол, айниқса, жадидчилик ҳаракати авж олган кезларда анча кенг ёйилди. Ў.лар савиясининг ошганлиги миллат руҳиятида уйғониш бўлишига, тараққиётнинг бир қадар тезлашувига олиб келди.

Ў. олдида турган вазифалар ва унинг мавқеи жамият тараққиётининг турли даврларида турлича бўлган. Жамият гуллабяшнаган даврда унга эътибор юксак бўдди ёки Ў.нинг мавқеи кўтарилгани учун жамият ривож топди. Октябрь тўнтариши амалга ошгандан сўнг ва шўроларнинг ўз олдига қўйган оммани ёппасига саводли қилиш вазифасини бажариш учун Туркистонда ҳам тизимли равишда Ў. тайёрлаш йўлга қўйилди. Чунки бутун ўлка бўйлаб очилган мактабларда ишлайдиган мутахассислар керак эди. Шу сабабли Ў.лар шўро ҳокимиятининг дастлабки йилларида урушга олинмайдиган бўлди. Таълим тизими ҳам мафкурага бўйсундирилган шўро даврида Ў.лар ҳукмрон сиёсатни ўтказувчи кучга айлантирилди. Улар бевосита таълимтарбияга тегишли бўлмаган турли ғоявий-сиёсий ҳамда ташкилий ишларга меъёридан ортиқ жалб этилди. Ўзига хос бўлмаган ишлар билан шуғулланиш Ў.лар обрўсининг пасайишига олиб келди.

Собиқ Иттифоқ таркибидаги бошқа республикалар сингари Ўзбекистонда ҳам 1936 йил 10 апр.дан СССР МИК ва ХКС томонидан шахсий Ў. унвони (ихтисослиги) жорий этилди. Ўшандан бошлаб пед. ўқув юртини битирган ва давлат имтиҳони топширган шахсга расмий тарзда Ў. ихтисослиги бериладиган бўлди.

Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Ў. тайёрлашга алоҳида эътибор берила бошланди. Бу «Таълим тўғрисида»ги қонун (1997 йил 29 авг.да қабул қилинган) ва Кадрлар тайёрлаш миллий дастурида ўз аксини топди. Ўзбекистонда Ў.лар университетлар, пед. ўқув юртларида тайёрланади. Ў. ўз педагогик фаолияти жараёнида илмий билимларни эгаллаб, педагогик қобилиятини шакллантириб боради. Мамлакатда ўқитувчилар малакасини ошириш тизими жорий этилган, ҳар бир Ў. га ўқитувчилар малакасини ошириш интларида бепул педагогик ва методик ёрдам олиш имконияти берилган. Мамлакатда ҳар йили 1 октябрда «Ўқитувчилар ва мураббийлар» куни умумхалқ байрами сифатида нишонланади. Республикада «Ўзбекистон Республикаси халқ ўқитувчиси», «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган халқ таълими ходими», «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган ёшлар мураббийси» сингари фахрий унвонлар мавжуд. Ў.ларга максимал даражада қисқа иш куни ва ҳақ тўланадиган энг узун меҳнат таътили белгиланган. Шунингдек, Ў.лар учун халқ таълими ва пед. газета ва жур.лари, жумладан, ўзбек тилида «Маърифат», рус тилида «Учительская газета» («Ўқитувчилар газетаси») газ.лари, «Халқ таълими», «Бошланғич таълим», «Узлуксиз таълим», «Таълим тараққиёти», «Таълим ва тарбия», «Тил ва адабиёт таълими» жур.лари, педагогик ва методик адабиётлар нашр этилади.

2002/03 ўқув йили бошида Ўзбекистондаги кундузги умумий таълим мактабларида 461,1 минг ўқитувчи ишлади. Улардан 5 киши (М.Исматова, М. Мадалиева, М.Зокиров, В. Пак, А. Маҳмудова) Ўзбекистон Қаҳрамонидир (2005).

Шуни айтиш керакки, Ў. алоҳида ижтимоий ҳодиса бўлиб, жамият аъзоларининг шаклланишига таъсир кўрсатгани учун ҳам унинг шахслик сифатлари касбий фазилатларидан муҳимроқ ҳисобланади. Чунки у жамиятнинг бугуни ва эртанги куни қиёфасини шакллантиради. Шунинг учун ҳам Ў.нинг профессионал жиҳатдангина етук бўлиши кифоя қилмайди. Унинг маънавий олами ўқувчиларга сингдирилиши кўзда тутилган эзгу инсоний сифатларга тўйинган бўлиши керак. Ў.лар тайёрланадиган ўқув юртларида айни шу жиҳатга алоҳида эътибор қаратилади.

Ҳоз. педагогика фани Ў.нинг амалиётчилик, тадқиқотчилик, ташкилотчилик, воситачилик, ижрочилик сингари вазифалари борлигини қайд этади. Ана шу вазифаларни тўла уддалайдиган Ў.гина бугунги ёш авлоднинг баркамол шахслар сифатида шаклланишига таъсир кўрсата олади. Истиқлол даври Ў.ларида ана шундай хусусиятларни қарор топтириш мамлакат тараққиётини таъминлаш омилидир.

Ад.: Баркамол авлод орзуси, Т., 2000; Ўзбек педагогикаси антологияси [тузувчилар К. Ҳошимов, С.Очил), 1—2ж.лар, Т., 1995, 1999; Педагогик изланиш, Т., 1990; Йўлдошев Қ., Ўқитувчи китоби, Т., 1997.

Қозоқбой Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.