Oqiziqlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 309-b. — ziyouz.com
Oqiziqlar — daryo oqimlari b-n birga suv omborlari, kul va dengizlarga oqib keladigan mineral va organik zarraçalar. O. dare uzani, jarlik va soylarning oqar suvlar, dare hav-zalaridagi jinslarning yomğir va erigan qor suvlarida yuvilişidan xrsil böladi. Tabiiy şaroitlarda O.ning katta-kiçikligi toğ daryolarida bir neça önlab sm gaça borişi mumkin (şağal va xarsanglar). Suvdagi O. miq-dori uning loyqalik darajasini belgilaydi, kg/m3, g/m3, mg/l va %da ulça-nadi. Örta Osiyoning tekisliklaridan oqadigan daryolarida loykalik daraja-si yuqori (Amudaryoda 4,6, Sirdaryoda 2 kg/m3 gaça). Suvdagi harakatiga qarab O. muallaq (suv içida suzib yuruvçi) va suv osti (suv ostida özan böylab sirğ-alib siljiydigan) turlarga bulinadi. Suvning oqim tezligiga qarab suv osti O. muallaq holatga ötişi va aksinça bulişi mumkin. Ayniqsa, toş-qin va tulin suv vaqtida O. juda jadal hosil buladi. Ma'lum vaqt içida (oy, yil) oqimning jöşqin kesimi orqali ötuvçi O. miqdori daryoning qattiq oqimi (t/ oy, t/yil) dey-iladi. Örta Osiyo daryolarining qattiq oqimi juda katta mikdorni taşkil etadi. Mas, Amudaryo yiliga 300 mln. t gaça O. keltiradi. O.ni va qattiqoqimni urganiş gidrotexnika inşootlarini loyihalaştiriş, quriş va işla-tişda katta ahamiyatga ega. O. çukişi natijasida suv oliş inşootlarining xizmat muddati qisqaradi, kanallarning suv ötkaziş imkoniyati va suv om-borlarining siğimi kamayadi.
Maşarif Boqiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҚИЗИҚЛАР — дарё оқимлари б-н бирга сув омборлари, кул ва денгизларга оқиб келадиган минерал ва органик заррачалар. О. даре узани, жарлик ва сойларнинг оқар сувлар, даре ҳав-заларидаги жинсларнинг ёмғир ва эриган қор сувларида ювилишидан хрсил бўлади. Табиий шароитларда О.нинг катта-кичиклиги тоғ дарёларида бир неча ўнлаб см гача бориши мумкин (шағал ва харсанглар). Сувдаги О. миқ-дори унинг лойқалик даражасини белгилайди, кг/м3, г/м3, мг/л ва %да улча-нади. Ўрта Осиёнинг текисликларидан оқадиган дарёларида лойкалик даража-си юқори (Амударёда 4,6, Сирдарёда 2 кг/м3 гача). Сувдаги ҳаракатига қараб О. муаллақ (сув ичида сузиб юрувчи) ва сув ости (сув остида ўзан бўйлаб сирғ-алиб силжийдиган) турларга булинади. Сувнинг оқим тезлигига қараб сув ости О. муаллақ ҳолатга ўтиши ва аксинча булиши мумкин. Айниқса, тош-қин ва тулин сув вақтида О. жуда жадал ҳосил булади. Маълум вақт ичида (ой, йил) оқимнинг жўшқин кесими орқали ўтувчи О. миқдори дарёнинг қаттиқ оқими (т/ ой, т/йил) дей-илади. Ўрта Осиё дарёларининг қаттиқ оқими жуда катта микдорни ташкил этади. Мас, Амударё йилига 300 млн. т гача О. келтиради. О.ни ва қаттиқоқимни урганиш гидротехника иншоотларини лойиҳалаштириш, қуриш ва ишла-тишда катта аҳамиятга эга. О. чукиши натижасида сув олиш иншоотларининг хизмат муддати қисқаради, каналларнинг сув ўтказиш имконияти ва сув ом-борларининг сиғими камаяди.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.