Oqsaroy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 315–316-b. — ziyouz.com

Oqsaroy — Şahrisabzdagi me'moriy yodgorlik (1380—1404). Amir Temur qurdirgan. Şaharning şim.- şarqidagi boş maydonda joylaşgan. Bir za-monlar muhtaşam, xaşamatli bölgan bu saroyning bizgaça yemirilib, xaroba holga kelgan ulkan peştoği, ikki çekkasidagi minorasi, saroy poydevorining bir qismigina saqlangan. O.ning hoz. körinişi ham salobatli va gözaldir. Bu salobatlilik va gözallikka ğiştlarning yaxlit bölib körinişini ta'minlaş — old va şim. de-vor yuzasini sirkor parçinlar b-n bir tekisda işlaş tufayli erişilgan. Peştoq ravoğining eni 22,5 m, bal. 40 m, umumiy bal. 50 m dan oşadi. Peştoq minorasi içidagi aylanma zina orqali yuqoriga çiqilgan.

O.ning avvalgi holati töğrisida faqat yozma manbalarga qarab fikr yuritiş mumkin. 20 y. davomida qurilgan bu bino töğrisida Abdurazzoq Samarqandiy quyidagiça ma'lumot beradi: «Temur işga yaroqli bölganlarning hammasini Xorazmdan Movarounnahrga köçiriş uçun buyruq berdi... Xorazmlik ustalar baland va salobatli saroy qurişdi, hozir u Oqsaroy nomi bilan maşhur». Kpavixo saroyni közdan keçirganda (1404, 29 avg.) u hamon qurib bitkazilmagan, ba'zi joylarining koşinli naqşlari tugallanmagan edi. Şunga qaramay, juda hayratlanganligini, uning nihoyatda gözalligini yozadi. Saroy qurilişida xo-razmlik ustalar qatori, mahalliy va b. davlatlardan kelgan ustalar ham qatnaşgan. Peştoğidagi yozuvlar orasida eronlik Muhammad Yusuf Tabriziy nomi 2 marta takrorlangan.

Yozma manbalarga köra, O. turar joy va jamoat binosi sifatida qurilib, xonalar hovli atrofida joylaşgan. Bobur ma'lumotlariga köra, hovli örtasida hovuz, törida gumbazli katta xona — devonxona, yonlarida maslahatçilar uçun kiçik xona, haşamatli ravoqli bostirmalar, içki tomonida haram va amirning xonasi joylaşgan. Devonxona peştoğida arslon va quyoş tasviri va Temur davlatining 3 halqa şaklidagi nişoni bölgan. Gumbaz içi va yonlariga, burçaklardagi minoralarga koşin-ğiştlardan qalqon şaklidagi girih naqşlar işlangan. Bu naqşlar silliqlangan ğişt va feruza rangli sirkor parçindan yozilgan ku-fiy xatlar zamini yöğon kök belboqqa öxşaş mujassamotni taşkil etgan. O. devorlaridagi ranglar jilosi, tari-xiy, falsafiy va diniy mavzudagi, kufiy, suls yozuvlari, koşinkori be-zaklar, islimiy, girih naqşlarning özaro uyğunligi binoga ajoyib va sehrli mazmun bağişlagan. Ranglarning oy yoruğida jilolaniboqarib körinişidan bino O. deb nomlangan.

Saroyning öziga xos xususiyatlaridan biri — tom tepasiga işlangan hrvuzdir. Hovuzga suv Taxtaqoraça dovonidan qörğoşin quvurlar orqali oqib kelib, undan şarşara hosil qilib pastga tuşirilgan.

1707 y.da Buxoro xoni Ubaydullaxon O. peştoği ostida toj kiyib, taxtga ötirganligi peştoqning öşa paytda butun ekanligidan darak beradi. 1973— 75 y.larda arxeologik tadqiqotlar, 1994— 96 y.larda konservatsiya işlari olib borilgan.

Ad.: Mankovskaya L. Yu., Qaşqadaryo vohasining arxitektura yodgorliklari, T., 1979.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОҚСАРОЙ — Шаҳрисабздаги меъморий ёдгорлик (1380—1404). Амир Темур қурдирган. Шаҳарнинг шим.- шарқидаги бош майдонда жойлашган. Бир за-монлар муҳташам, хашаматли бўлган бу саройнинг бизгача емирилиб, хароба ҳолга келган улкан пештоғи, икки чеккасидаги минораси, сарой пойдеворининг бир қисмигина сақланган. О.нинг ҳоз. кўриниши ҳам салобатли ва гўзалдир. Бу салобатлилик ва гўзалликка ғиштларнинг яхлит бўлиб кўринишини таъминлаш — олд ва шим. де-вор юзасини сиркор парчинлар б-н бир текисда ишлаш туфайли эришилган. Пештоқ равоғининг эни 22,5 м, бал. 40 м, умумий бал. 50 м дан ошади. Пештоқ минораси ичидаги айланма зина орқали юқорига чиқилган.

О.нинг аввалги ҳолати тўғрисида фақат ёзма манбаларга қараб фикр юритиш мумкин. 20 й. давомида қурилган бу бино тўғрисида Абдураззоқ Самарқандий қуйидагича маълумот беради: «Темур ишга яроқли бўлганларнинг ҳаммасини Хоразмдан Мовароуннаҳрга кўчириш учун буйруқ берди... Хоразмлик усталар баланд ва салобатли сарой қуришди, ҳозир у Оқсарой номи билан машҳур». Кпавихо саройни кўздан кечирганда (1404, 29 авг.) у ҳамон қуриб битказилмаган, баъзи жойларининг кошинли нақшлари тугалланмаган эди. Шунга қарамай, жуда ҳайратланганлигини, унинг ниҳоятда гўзаллигини ёзади. Сарой қурилишида хо-размлик усталар қатори, маҳаллий ва б. давлатлардан келган усталар ҳам қатнашган. Пештоғидаги ёзувлар орасида эронлик Муҳаммад Юсуф Табризий номи 2 марта такрорланган.

Ёзма манбаларга кўра, О. турар жой ва жамоат биноси сифатида қурилиб, хоналар ҳовли атрофида жойлашган. Бобур маълумотларига кўра, ҳовли ўртасида ҳовуз, тўрида гумбазли катта хона — девонхона, ёнларида маслаҳатчилар учун кичик хона, ҳашаматли равоқли бостирмалар, ички томонида ҳарам ва амирнинг хонаси жойлашган. Девонхона пештоғида арслон ва қуёш тасвири ва Темур давлатининг 3 ҳалқа шаклидаги нишони бўлган. Гумбаз ичи ва ёнларига, бурчаклардаги минораларга кошин-ғиштлардан қалқон шаклидаги гириҳ нақшлар ишланган. Бу нақшлар силлиқланган ғишт ва феруза рангли сиркор парчиндан ёзилган ку-фий хатлар замини йўғон кўк белбоққа ўхшаш мужассамотни ташкил этган. О. деворларидаги ранглар жилоси, тари-хий, фалсафий ва диний мавзудаги, куфий, сулс ёзувлари, кошинкори бе-заклар, ислимий, гириҳ нақшларнинг ўзаро уйғунлиги бинога ажойиб ва сеҳрли мазмун бағишлаган. Рангларнинг ой ёруғида жилоланибоқариб кўринишидан бино О. деб номланган.

Саройнинг ўзига хос хусусиятларидан бири — том тепасига ишланган ҳрвуздир. Ҳовузга сув Тахтақорача довонидан қўрғошин қувурлар орқали оқиб келиб, ундан шаршара ҳосил қилиб пастга туширилган.

1707 й.да Бухоро хони Убайдуллахон О. пештоғи остида тож кийиб, тахтга ўтирганлиги пештоқнинг ўша пайтда бутун эканлигидан дарак беради. 1973— 75 й.ларда археологик тадқиқотлар, 1994— 96 й.ларда консервация ишлари олиб борилган.

Ад.: Маньковская Л. Ю., Қашқадарё воҳасининг архитектура ёдгорликлари, Т., 1979.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.