Oqsil kasalligi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–317-b. — ziyouz.com
Oqsil kasalligi OQSIL KASALLIGI, oqsim, yaşçur — asosan, juft tuyokdi hayvonlarda şiddatli ötadigan yuqumli kasallik. Hayvonlarning oğiz-burun, tuyoq va yelin terisi epiteliylarida pufakçalar hosil böladi. O. odamlarga ham yuqişi mumkin. Kasallangan hayvonlar suti kamayadi, ozib ketadi, bola taşlaydi: 50— 70% öladi. O.k. Osiyo va Afrika mamlakatlarida köp uçraydi.
Qözğatuvçisi — filtrlanuvçi virus; u 1897 y. Leffler va Froş tomonidan aniklangan. Hoz. vaqtda immunologik xossalariga köra, 7 xili va köpgina variantlari aniqdangan. O. xili — 13, S xili — 5, SAT-1—7, CAT-2 xili — 3, SAT-3 xili —4 va Osiyo -1 xili esa 2 variantda mavjud. Viruslar taşqi muhit ta'siriga çidamli, ajralib tuşgan teri epiteliylarida 67 kun, axlat va siydikda 39 kun, muzlagan göştda 680 kun, kölmak suvda 103 kun öz xususiyatini saqlaydi. Sovuq unça ta'sir qilmaydi, yuqori haroratda tez öladi, öyuvçi işqor va formaldegid kuçli ta'sir etadi.
Kasallik hayvondan oğiz, jarohatlangan teri va şilimşiq pardalar orqali yuqadi hamda 2—3 oylik buzoqlar, qözilar va çöçqa bolalarida, köpinça, oğir, epizootik yoki panzootik körinişda ötadi.
Virus organizmga tuşib, teri epiteliysida rivojlanadi va şu joyni yalliğlantiradi; keyinçalik qonga ötib, septitsemiya avj oladi. Kasallikning tipik va xavfli (atipik) köri-nişlari bor. Tipik körinişda sölak ajralişi kuçayadi, kavş qaytariş susayadi va tana harorati 40,5—41,5°gaça kötariladi. Kasallikning 2—3 kuni oğiz böşliğining şilimşiq pardalarida, tuyoq oraliği va yelin terisi epiteliysida pufakçalar vujudga keladi. Keyinçalik ular yorilib, erozi-yalar paydo böladi, hayvon oqsaydi, tuyoği tuşişi mumkin. Mastitlar, en-dometritlar rivojlanadi. Yoş buzoqlarda şiddatli gastroenterit paydo bölib, köpinça, ölim b-n tugaydi. Xavfli köriniş, köpinça, tipik körinişning davomi bölib, tuzala boşlaşning 7—10-kunida birdaniga hayvon holati oğirlaşadi, yurak fala-ji natijasida 20—50% hayvon öladi.
Kuraş çoralari: oğiz jarohatlari kaliy permanganat, furatsillin eritmalari b-n çayib turiladi. Tuyoq jarohatlari formalin eritma-si, yod nastoykasi yoki kaliy perman-ganat-streptotsid aralaşmasi, yelin jarohatlari esa antiseptik mazlar b-n davolanadi.
Oldini oliş: karantin e'lon qilinadi, faol va passiv immunizatsiya taşkil etiladi, kasal hayvonlar soğlomlaridan ajratib davolanadi. Molxonalar har kuni dezinfeksiya qilinadi. Dezinfeksiya uçun 1% formaldegid eritmasi tavsiya etiladi. Göng biotermik yöl b-n zararsizlantiriladi. Şunday xayvonlarning göşt va sut mahsulotlarini qaynatib iste'mol qiliş mumkin. Odamlar O.k. b-n juda kam kasallanadi. Ularga O.k. kasal hayvonlar orqali, xom sut iste'-mol qilganda yuqişi mumkin.
Muhsin Hasanov, Ermuhammad Toşpölatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҚСИЛ КАСАЛЛИГИ, оқсим, яшчур — асосан, жуфт туёкди ҳайвонларда шиддатли ўтадиган юқумли касаллик. Ҳайвонларнинг оғиз-бурун, туёқ ва елин териси эпителийларида пуфакчалар ҳосил бўлади. О. одамларга ҳам юқиши мумкин. Касалланган ҳайвонлар сути камаяди, озиб кетади, бола ташлайди: 50— 70% ўлади. О.к. Осиё ва Африка мамлакатларида кўп учрайди.
Қўзғатувчиси — фильтрланувчи вирус; у 1897 й. Леффлер ва Фрош томонидан аникланган. Ҳоз. вақтда иммунологик хоссаларига кўра, 7 хили ва кўпгина вариантлари аниқданган. О. хили — 13, С хили — 5, САТ-1—7, CAT-2 хили — 3, САТ-3 хили —4 ва Осиё -1 хили эса 2 вариантда мавжуд. Вируслар ташқи муҳит таъсирига чидамли, ажралиб тушган тери эпителийларида 67 кун, ахлат ва сийдикда 39 кун, музлаган гўштда 680 кун, кўлмак сувда 103 кун ўз хусусиятини сақлайди. Совуқ унча таъсир қилмайди, юқори ҳароратда тез ўлади, ўювчи ишқор ва формальдегид кучли таъсир этади.
Касаллик ҳайвондан оғиз, жароҳатланган тери ва шилимшиқ пардалар орқали юқади ҳамда 2—3 ойлик бузоқлар, қўзилар ва чўчқа болаларида, кўпинча, оғир, эпизоотик ёки панзоотик кўринишда ўтади.
Вирус организмга тушиб, тери эпителийсида ривожланади ва шу жойни яллиғлантиради; кейинчалик қонга ўтиб, септицемия авж олади. Касалликнинг типик ва хавфли (атипик) кўри-нишлари бор. Типик кўринишда сўлак ажралиши кучаяди, кавш қайтариш сусаяди ва тана ҳарорати 40,5—41,5°гача кўтарилади. Касалликнинг 2—3 куни оғиз бўшлиғининг шилимшиқ пардаларида, туёқ оралиғи ва елин териси эпителийсида пуфакчалар вужудга келади. Кейинчалик улар ёрилиб, эрози-ялар пайдо бўлади, ҳайвон оқсайди, туёғи тушиши мумкин. Маститлар, эн-дометритлар ривожланади. Ёш бузоқларда шиддатли гастроэнтерит пайдо бўлиб, кўпинча, ўлим б-н тугайди. Хавфли кўриниш, кўпинча, типик кўринишнинг давоми бўлиб, тузала бошлашнинг 7—10-кунида бирданига ҳайвон ҳолати оғирлашади, юрак фала-жи натижасида 20—50% ҳайвон ўлади.
Кураш чоралари: оғиз жароҳатлари калий перманганат, фурациллин эритмалари б-н чайиб турилади. Туёқ жароҳатлари формалин эритма-си, йод настойкаси ёки калий перман-ганат-стрептоцид аралашмаси, елин жароҳатлари эса антисептик мазлар б-н даволанади.
Олдини олиш: карантин эълон қилинади, фаол ва пассив иммунизация ташкил этилади, касал ҳайвонлар соғломларидан ажратиб даволанади. Молхоналар ҳар куни дезинфекция қилинади. Дезинфекция учун 1% формальдегид эритмаси тавсия этилади. Гўнг биотермик йўл б-н зарарсизлантирилади. Шундай хайвонларнинг гўшт ва сут маҳсулотларини қайнатиб истеъмол қилиш мумкин. Одамлар О.к. б-н жуда кам касалланади. Уларга О.к. касал ҳайвонлар орқали, хом сут истеъ-мол қилганда юқиши мумкин.
Муҳсин Ҳасанов, Эрмуҳаммад Тошпўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.