Oqtöba viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 324–325-b. — ziyouz.com
Oqtöba viloyati (1992 y.gaça Aktyubinsk viloyati) — Qozoğiston Respublikasidagi viloyat. 1932 y. 10 martda taşkil etilgan. Respublikaning ğarbiy qismida. Mayd. 300,6 ming km2. Ahsşisi 718,9 ming kişi (1999), asosan, qozoqlar, şuningdek, rus, ukrain, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 54%. O.v.da 13 ma'muriy tuman, 7 şahar, 4 şaharça bor. Ma'muriy markazi — Oqtöba ş. O.v. ğarbda Kaspiyböyi pasttekisligi, jan.da Ustyurt platosi, jan.-şarqda Turon pasttekisligi va şim.da Ural toğlarining jan. tarmoklari oraliğida. Viloyatning katta qismi tekislik (bal. 100—200 m); örta qismida Muğojar toğlari (eng baland joyi 657 m), ğarbiy qismida Ural yoni platosi, jan,-şarqda Orolböyi Qoraqumi, Katta va Kiçik Börsiq qumlari, şim.-şarqda Törğay platosi bor.
Iklimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qişi esa sovuq. Yozda tez-tez garmsel va tözon, qişda esa qor böronlari bölib turadi. O.v. şim.- ğarbida iyulning örtaça t-rasi 22,5°, jan.-şarqida 25°, yanv.da şim.-ğarbida —16° va jan.-şarqida —15,5°. Yiliga şim.-ğarbida 300 mm ga yaqin, markazi va jan.da 125—200 mm yoğin yoğadi. Vegetatsiya davri şim.-ğarbida 175 kun, jan.- şarqida 190 kungaça.
Daryolari Kaspiy dengizi va kiçikroq köllarga quyiladi. Yirik daryolari — Emba, Uralning irmoklaridan — Ör, Ilek, şuningdek, Irğiz, Uil, Törğay va Sağiz. Aksari daryolari kam-suv, yozda qurib qoladi. 150 ga yaqin, asosan, şör köllar bor. Viloyatning şim.-ğarbida qoratuproq va kaştan tuproqlar, örta va şim.-şarqida oç kaştan va böz tuproqlar tarqalgan.
Jan.da şörxoklar ham uçraydi. Viloyatning şim.-ğarbida xilma-xil daşt ösimliklari, jan.da esa çala çöl va çöl ösimliklari ösadi. Yumronqoziq, qöşoyoq, siçqon kabi kemiruvçilar köp. Yirtqiç hayvonlardan böri, qarsak tulki bor, jayran va sayğoq saklanib qolgan.
O.v. da yirik sanoat (asosan, konçilik, kimyo, maşinasozlik va q.x. mahsulotlarini qayta işlovçi) va q.x. (lalmikor dehqonçilik hamda yaylov qöyçiligi) rivojlangan. Viloyat energetikasi asosan Qarağanda kömiriga asoslangan. Xromit, mis, nikel-kobalt rudalari, titan, oltin, şuningdek, fosforit (Oqtöba fosforit havzasi), neft va tabiiy gaz boyliklari köp. Konçilik, kimyo, ferroqotişma va b. sanoat tarmoklari rivojlangan. Konçilik sanoati korxonalari Muğojar toğlaridadir, viloyatning markaziy va jan. qismida neft va gaz qazib olinadi. Oqtöba ş.da ferroqotişma, xrom birikmalar, rentgen apparaturasi, q.x. maşinasozligi, mexanika, avtomobil ta'mirlaş z-dlari va yengil hamda oziq-ovqat sanoati korxonalari, kimyo k-ti bor.
Yerning köp qismi yaylov va ötloqlar. 1956—58 y.larda 1,6 mln.ga dan ortiq qöriq va böz yerlar özlaştirilib, ğallaçilik xöjaliklari barpo etildi. Ğalla, texnika ekinlari (asosan, kungaboqar), kartoşka, sabzavot va poliz, ozuqa ekinlari ekiladi. Qoramol, qöy, eçki, yilqi, tuya boqiladi. Viloyatning şim.-ğarbida lalmikor ğallaçilik (bahorgi buğdoy, arpa, tariq), göşt-sut çorvaçiligi, çöçqaçilik va parrandaçilik rivojlangan. Viloyatning qurğoqçil hududida yaylov çorvaçiligi (göştyoğ va göşt-jun) va dehqonçilik b-n şuğullaniladi. Şalqar kölida baliq ovlanadi. T.y. uzunligi 1140 km. Asosiy t.y.lari: Orenburg—Oqtöba— Toşkent va Aterov — Qandağaç — Orsk. Havo yöllari O.ni Moskva, Olmaota va viloyatning b. tumanlari b-n boğlab turadi. O.t.dan Aterov — Orsk neft quvuri ötadi. O.v.da ped. va tibbiyot in-tlari, kutubxonalar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҚТЎБА ВИЛОЯТИ (1992 й.гача Актюбинск вилояти) — Қозоғистон Республикасидаги вилоят. 1932 й. 10 мартда ташкил этилган. Республиканинг ғарбий қисмида. Майд. 300,6 минг км2. Аҳсшиси 718,9 минг киши (1999), асосан, қозоқлар, шунингдек, рус, украин, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 54%. О.в.да 13 маъмурий туман, 7 шаҳар, 4 шаҳарча бор. Маъмурий маркази — Оқтўба ш. О.в. ғарбда Каспийбўйи пасттекислиги, жан.да Устюрт платоси, жан.-шарқда Турон пасттекислиги ва шим.да Урал тоғларининг жан. тармоклари оралиғида. Вилоятнинг катта қисми текислик (бал. 100—200 м); ўрта қисмида Муғожар тоғлари (энг баланд жойи 657 м), ғарбий қисмида Урал ёни платоси, жан,-шарқда Оролбўйи Қорақуми, Катта ва Кичик Бўрсиқ қумлари, шим.-шарқда Тўрғай платоси бор.
Иклими кескин континентал, ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши эса совуқ. Ёзда тез-тез гармсел ва тўзон, қишда эса қор бўронлари бўлиб туради. О.в. шим.- ғарбида июлнинг ўртача т-раси 22,5°, жан.-шарқида 25°, янв.да шим.-ғарбида —16° ва жан.-шарқида —15,5°. Йилига шим.-ғарбида 300 мм га яқин, маркази ва жан.да 125—200 мм ёғин ёғади. Вегетация даври шим.-ғарбида 175 кун, жан.- шарқида 190 кунгача.
Дарёлари Каспий денгизи ва кичикроқ кўлларга қуйилади. Йирик дарёлари — Эмба, Уралнинг ирмокларидан — Ўр, Илек, шунингдек, Ирғиз, Уил, Тўрғай ва Сағиз. Аксари дарёлари кам-сув, ёзда қуриб қолади. 150 га яқин, асосан, шўр кўллар бор. Вилоятнинг шим.-ғарбида қоратупроқ ва каштан тупроқлар, ўрта ва шим.-шарқида оч каштан ва бўз тупроқлар тарқалган.
Жан.да шўрхоклар ҳам учрайди. Вилоятнинг шим.-ғарбида хилма-хил дашт ўсимликлари, жан.да эса чала чўл ва чўл ўсимликлари ўсади. Юмронқозиқ, қўшоёқ, сичқон каби кемирувчилар кўп. Йиртқич ҳайвонлардан бўри, қарсак тулки бор, жайран ва сайғоқ сакланиб қолган.
О.в. да йирик саноат (асосан, кончилик, кимё, машинасозлик ва қ.х. маҳсулотларини қайта ишловчи) ва қ.х. (лалмикор деҳқончилик ҳамда яйлов қўйчилиги) ривожланган. Вилоят энергетикаси асосан Қарағанда кўмирига асосланган. Хромит, мис, никель-кобальт рудалари, титан, олтин, шунингдек, фосфорит (Оқтўба фосфорит ҳавзаси), нефть ва табиий газ бойликлари кўп. Кончилик, кимё, ферроқотишма ва б. саноат тармоклари ривожланган. Кончилик саноати корхоналари Муғожар тоғларидадир, вилоятнинг марказий ва жан. қисмида нефть ва газ қазиб олинади. Оқтўба ш.да ферроқотишма, хром бирикмалар, рентген аппаратураси, қ.х. машинасозлиги, механика, автомобиль таъмирлаш з-длари ва енгил ҳамда озиқ-овқат саноати корхоналари, кимё к-ти бор.
Ернинг кўп қисми яйлов ва ўтлоқлар. 1956—58 й.ларда 1,6 млн.га дан ортиқ қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилиб, ғаллачилик хўжаликлари барпо этилди. Ғалла, техника экинлари (асосан, кунгабоқар), картошка, сабзавот ва полиз, озуқа экинлари экилади. Қорамол, қўй, эчки, йилқи, туя боқилади. Вилоятнинг шим.-ғарбида лалмикор ғаллачилик (баҳорги буғдой, арпа, тариқ), гўшт-сут чорвачилиги, чўчқачилик ва паррандачилик ривожланган. Вилоятнинг қурғоқчил ҳудудида яйлов чорвачилиги (гўштёғ ва гўшт-жун) ва деҳқончилик б-н шуғулланилади. Шалқар кўлида балиқ овланади. Т.й. узунлиги 1140 км. Асосий т.й.лари: Оренбург—Оқтўба— Тошкент ва Атеров — Қандағач — Орск. Ҳаво йўллари О.ни Москва, Олмаота ва вилоятнинг б. туманлари б-н боғлаб туради. О.т.дан Атеров — Орск нефть қувури ўтади. О.в.да пед. ва тиббиёт ин-тлари, кутубхоналар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.