Örda

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143-b. — ziyouz.com

Örda ÖRDA, ÖRDU — 1) turkiy va möğul xalklarida hukmdor, xon qarorgohi, qal'a. Istiloh uşbu ma'noda ilk bor qadimiy ÖrxunEnasoy bitigi «Irq bitig»da qayd etiladi. Qoraxoniy hukmdor saroyi yoki Koşğar şahri Ördukand deb yuritilgan. Ba'zan Ö. örnida uning ma'nodoşi x o n t ö y birikmasi ham işlatilgan. Yirik turk va möğul davlatlari hamda köçmançi qabilalari ittifoqlari — Oltin Ö., Nöğay Ö.ning nomi şundan kelib çiqqan. Turli tarixiy davrlarda qal'a (5—6-asrlargaça), diz (6—8-asrlarda), ark (9— 17-asrlar) deb ham atalgan. Ö., asosan, balandlikda bunyod etilgan, unga qiya uzun yölak (pandus) orqali kirilgan; davlat ahamiyatidagi inşootlar, ma'muriy binolar, hukmdor saroyi va boşqalarni öz içiga olib, atrofi burjlari bölgan devor bilan öralgan. Ö. şaharsozlik tarixida muhim örin tutgan. Ö.lar ayrim ma'muriy — şaharsozlik (örni, ölçami, kölami, bino, hovuz va boşqalar) jihatlari bilan farqlangan (Köhna Ark, Xudoyorxon ördasi, Toşkenpg ördasi va boşqalar).

Jumladan, Toşkent hokimlarining qarorgohlari — Ö.lar tarixiy manbalarga köra turli davrlarda turli joylarda bölgan: 18-asr örtasi (çor hokimlik davri)da Qoratoşda, 19-asrning 1-yarmida Ö. oldin Tuproqqörğonda, keyin Anhor (Ö.)ning çap tomonida — taxminan hoz. Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi senatining binosi örnida bölgan. Toşkent Ö.lari saklanmagan. Sönggi Ö. saklanib qolgan tarhi böyiça: uz. 54 m, şim. eni 370 m, jan. eni 490 m ga yaqin bölgan. Ö. devorlariga taşqi tarafga turtib çiqqan diametri 8—9 m atrofida bölgan 30 dan ortiq burjlar işlangan; Ğarbiy va Şarqiy devorida 2 darvoza bölib, ular şaharning boş köçasi (katta köça) bilan özaro boğlangan; bir neçta hovlili saroy Ö.ning jan. da joylaşgan. Şarqiy darvozaning taşqarisidagi sahnda sarbozlar harbiy maşqlar ötkazgan. Idora va saroy binolari bölgan Ö.lar Andijon, Şahrisabz va boşqalar şaharlarda ham mavjud bölgan; 2) qöşin qarorgoqi, laşkargoh. Uşbu ma'no ham qadimiy hisoblanadi. Harbiy harakatlar vaqtida Ö. atrofi xandaq bilan öralgan. Şoxşabbalar yordamida ihota qilingan, soqçilar nazoratida bölgan.

13-asrdan e'tiboran, Ö. «xon qarorgohi» ma'nosida rus tilida qöllanila boşlagan. 14-asrgakelib Ö. «laşkar, qöşin» ma'nosini kasb etgan, eski özbek adabiy tili, xususan, Alişer Navoiy asarlarida ham qayd etiladi. Hoz. turk tilida ogyi «qöşin, armiya»ni anglatadi; 3) Çingiziylar saltanatida favqulodda tantanalar paytida bir neça yuz kişini öz bağriga siğdira oladigan ulkan çodir, ötov. Ostonasi va ustunlar oltin bilan qoplanganligi bois bunday ötov Ördui zarrini buzurg, ya'ni Oltin Ö. deb nomlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРДА, ЎРДУ — 1) туркий ва мўғул халкларида ҳукмдор, хон қароргоҳи, қалъа. Истилоҳ ушбу маънода илк бор қадимий ЎрхунЭнасой битиги «Ирқ битиг»да қайд этилади. Қорахоний ҳукмдор саройи ёки Кошғар шаҳри Ўрдуканд деб юритилган. Баъзан Ў. ўрнида унинг маънодоши х о н т ў й бирикмаси ҳам ишлатилган. Йирик турк ва мўғул давлатлари ҳамда кўчманчи қабилалари иттифоқлари — Олтин Ў., Нўғай Ў.нинг номи шундан келиб чиққан. Турли тарихий даврларда қалъа (5—6-асрларгача), диз (6—8-асрларда), арк (9— 17-асрлар) деб ҳам аталган. Ў., асосан, баландликда бунёд этилган, унга қия узун йўлак (пандус) орқали кирилган; давлат аҳамиятидаги иншоотлар, маъмурий бинолар, ҳукмдор саройи ва бошқаларни ўз ичига олиб, атрофи буржлари бўлган девор билан ўралган. Ў. шаҳарсозлик тарихида муҳим ўрин тутган. Ў.лар айрим маъмурий — шаҳарсозлик (ўрни, ўлчами, кўлами, бино, ҳовуз ва бошқалар) жиҳатлари билан фарқланган (Кўҳна Арк, Худоёрхон ўрдаси, Тошкенпг ўрдаси ва бошқалар).

Жумладан, Тошкент ҳокимларининг қароргоҳлари — Ў.лар тарихий манбаларга кўра турли даврларда турли жойларда бўлган: 18-аср ўртаси (чор ҳокимлик даври)да Қоратошда, 19-асрнинг 1-ярмида Ў. олдин Тупроққўрғонда, кейин Анҳор (Ў.)нинг чап томонида — тахминан ҳоз. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси сенатининг биноси ўрнида бўлган. Тошкент Ў.лари сакланмаган. Сўнгги Ў. сакланиб қолган тарҳи бўйича: уз. 54 м, шим. эни 370 м, жан. эни 490 м га яқин бўлган. Ў. деворларига ташқи тарафга туртиб чиққан диаметри 8—9 м атрофида бўлган 30 дан ортиқ буржлар ишланган; Ғарбий ва Шарқий деворида 2 дарвоза бўлиб, улар шаҳарнинг бош кўчаси (катта кўча) билан ўзаро боғланган; бир нечта ҳовлили сарой Ў.нинг жан. да жойлашган. Шарқий дарвозанинг ташқарисидаги саҳнда сарбозлар ҳарбий машқлар ўтказган. Идора ва сарой бинолари бўлган Ў.лар Андижон, Шаҳрисабз ва бошқалар шаҳарларда ҳам мавжуд бўлган; 2) қўшин қароргоқи, лашкаргоҳ. Ушбу маъно ҳам қадимий ҳисобланади. Ҳарбий ҳаракатлар вақтида Ў. атрофи хандақ билан ўралган. Шохшаббалар ёрдамида иҳота қилинган, соқчилар назоратида бўлган.

13-асрдан эътиборан, Ў. «хон қароргоҳи» маъносида рус тилида қўлланила бошлаган. 14-асргакелиб Ў. «лашкар, қўшин» маъносини касб этган, эски ўзбек адабий тили, хусусан, Алишер Навоий асарларида ҳам қайд этилади. Ҳоз. турк тилида огйи «қўшин, армия»ни англатади; 3) Чингизийлар салтанатида фавқулодда тантаналар пайтида бир неча юз кишини ўз бағрига сиғдира оладиган улкан чодир, ўтов. Остонаси ва устунлар олтин билан қопланганлиги боис бундай ўтов Ўрдуи заррини бузург, яъни Олтин Ў. деб номланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.