Ordovik sistemasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 211–212-b. — ziyouz.com
Ordovik sistemasi (DAVRI), ordovik (lot. Ordovices — Buyuk Britaniyaning hoz. Uels hududida yaşagan qad. kelt qabilasi nomidan) — paleozoy erasining pastdan 2davri. O.s. radiologik metod böyiça hrz. davrdan 490±15 mln. yil avval boşlanib, 435±10 mln. yil avval tugagan va taxm. 67 mln. yil davom etgan. O.s. dastlab 1879 y.da ingliz geologi Ç.Lapuors tomonidan Buyuk Britaniya hududida ajratilgan. O.s. mustaqil davr sifatida fakat 1960 y.da Xalqaro geologik kongreseda qabul qilingan. Ilgari köp mamlakatlarda uni silur sistemasi (davri)ning quyi bölimi sifatida qöllaganlar. O.s. 3 bölim (quyi, örta, yuqori) va 6 yarus (tremadok, arenig, llanvirn, llandeyl, karadok va aşgil) dan iborat. O.s.ning bölim va yaruslarga aj-ratişda hamma tomonidan tan olingan bölinişi hozirgaça yöq. O.s. barça qit'alarda va köpinça orollarda ajratilgan. O.s.ning boşlanişi Yer yuzasining çökişiga töğri kelib, köpgina hududlar dengiz suvi b-n krplangan. Dengiz transgressiyasining maksimumi örta ordovik bölimlarida mavjud bölgan. Yuqori O.s. kaledon burmalanişi tufayli dengiz suvlari b-n qoplangan maydonlar kamayib, yangi yirik qurukliklar vujudga kelgan. Bu davrda dengiz havzasi ikki turli bölgan: birinçi-si turgun platforma strukturalarida tuzilgan epikontinental dengiz havzalaridan iborat; ularda, asosan, ohaktoş, gil, kvarsli qum yotqiziqlari tarqalgan; ikkinçisi esa geosinklinal strukturalarga xos bölib, qum, gil va graptolitli slanetslar hamda suv osti vulkan jinslari köp. Vulkan jinslari Uels, Appalaçi, Qozoğiston, Şim. Tyanşan va b. geosinklinal oblastlarida uçraydi.
O.s. dengiz yotqiziqlarida graptolit, trilobit, boşoyoqli mollyuskalar, yelkaoyoqlilar, peletsipoda, foraminifera va b. umurtqasiz jonivorlar qoldiği uçraydi. O.yeda dengiz tipratikani, ostrakoda, mşankalar, bulutlar mavjud bölgan va umurtqalilar paydo böla boşlagan. Ösimliklardan kök-yaşil suvötlar köp tarqalgan bölib, birinçi bor yuksak ösimliklar vujudga kelgan. Kembriy davrida-gidek, bu davrda ham bakteriyalar ni-qoyatda köp edi. Örta Osiyoda O.s. yotqi-ziklari Şim. va Jan. Tyanşan, Çat-qol, Turkiston, Zarafşon, Olay, Nurota va Qizilqumdagi Tomditov, Bökantov toğlarida ma'lum. O.s. yotqi-ziklarida neft (AQŞ), yonuvçi slanets (Estoniya), fosforitlar (Leningrad viloyati), ordovik intruziyalarida oltin va b. metallar (Qozoğiston) uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРДОВИК СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), ордовик (лот. Ordovices — Буюк Британиянинг ҳоз. Уэльс ҳудудида яшаган қад. кельт қабиласи номидан) — палеозой эрасининг пастдан 2даври. О.с. радиологик метод бўйича ҳрз. даврдан 490±15 млн. йил аввал бошланиб, 435±10 млн. йил аввал тугаган ва тахм. 67 млн. йил давом этган. О.с. дастлаб 1879 й.да инглиз геологи Ч.Лапуорс томонидан Буюк Британия ҳудудида ажратилган. О.с. мустақил давр сифатида факат 1960 й.да Халқаро геологик конгреседа қабул қилинган. Илгари кўп мамлакатларда уни силур системаси (даври)нинг қуйи бўлими сифатида қўллаганлар. О.с. 3 бўлим (қуйи, ўрта, юқори) ва 6 ярус (тремадок, арениг, лланвирн, лландейль, карадок ва ашгиль) дан иборат. О.с.нинг бўлим ва ярусларга аж-ратишда ҳамма томонидан тан олинган бўлиниши ҳозиргача йўқ. О.с. барча қитъаларда ва кўпинча оролларда ажратилган. О.с.нинг бошланиши Ер юзасининг чўкишига тўғри келиб, кўпгина ҳудудлар денгиз суви б-н крпланган. Денгиз трансгрессиясининг максимуми ўрта ордовик бўлимларида мавжуд бўлган. Юқори О.с. каледон бурмаланиши туфайли денгиз сувлари б-н қопланган майдонлар камайиб, янги йирик қурукликлар вужудга келган. Бу даврда денгиз ҳавзаси икки турли бўлган: биринчи-си тургун платформа структураларида тузилган эпиконтинентал денгиз ҳавзаларидан иборат; уларда, асосан, оҳактош, гил, кварцли қум ётқизиқлари тарқалган; иккинчиси эса геосинклиналь структураларга хос бўлиб, қум, гил ва граптолитли сланецлар ҳамда сув ости вулкан жинслари кўп. Вулкан жинслари Уэльс, Аппалачи, Қозоғистон, Шим. Тяньшан ва б. геосинклиналь областларида учрайди.
О.с. денгиз ётқизиқларида граптолит, трилобит, бошоёқли моллюскалар, елкаоёқлилар, пелеципода, фораминифера ва б. умуртқасиз жониворлар қолдиғи учрайди. О.еда денгиз типратикани, остракода, мшанкалар, булутлар мавжуд бўлган ва умуртқалилар пайдо бўла бошлаган. Ўсимликлардан кўк-яшил сувўтлар кўп тарқалган бўлиб, биринчи бор юксак ўсимликлар вужудга келган. Кембрий даврида-гидек, бу даврда ҳам бактериялар ни-қоятда кўп эди. Ўрта Осиёда О.с. ётқи-зиклари Шим. ва Жан. Тяньшан, Чат-қол, Туркистон, Зарафшон, Олай, Нурота ва Қизилқумдаги Томдитов, Бўкантов тоғларида маълум. О.с. ётқи-зикларида нефть (АҚШ), ёнувчи сланец (Эстония), фосфоритлар (Ленинград вилояти), ордовик интрузияларида олтин ва б. металлар (Қозоғистон) учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.