Orenburg viloyati

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–214-b. — ziyouz.com

Orenburg viloyati (1938-1957 y.larda Çkalov viloyati) — RF tarkibidagi viloyat. Ural iqtisodiy r-niga kiradi. Mayd. 124 ming km2. Aholisi 2229,6 ming kişi (1998), asosan, ruslar (72,3%), şuningdek, tatar, ukra-in, qozoq, mordva, boşqird, nemis, çuvaş, belorus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 64,1%. Markazi — Orenburg ş. Tarkibida 35 ma'muriy r-n, 12 şaxar, 26 şaharça bor. Boşqa yirik şaharlari — Orsk, Novotroitsk.

O.v. hududining köp qismi Jan. Ural toğlari etagida. Foydali qazilmalari: neft, gaz, toştuz, slanets, fosforit, qönğir kumir, nikel, kobalt, mis kolçedani, oltin, asbest, ötga çidamli gillar, yaşma. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi — 14° dan —19° gaça, iyulniki 19—22°. Yillik yoğin 300—450 mm. Vegetatsiya davri 180 kungaça. Asosiy daryosi — Ural va uning irmoklari: Jan.-şarkda oqmas köllar bor. O.v., asosan, çöl zonasida joylaşgan. Tuproqlari kora, kaştan tuproklar. Har xil öt-betaga çalov daşt ösimliklari ösadi. Hududining 4% örmon (oq qayin, qarağay). Tulki, oq tovuşqrn, malla tovuşqon, yumronqoziq, suğur, ördak, ğoz, baliqçi bor. Viloyat hudu-dida Orenburg qöriqxonasi taşkil etilgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: yoqilği, qora va rangli (nikel, mis, xromli birikmalar) metallurgiya, maşinasozlik va metallsozlik (konçilik, metallurgiya sanoati uçun jihozlar, sovitqiç asbob-uskunalar, temirçilik-presslaş maşinalari, metall kesuvçi stanoklar, elektrodvigatellar, q.x. maşinalari uçun ehtiyot qismlar va b. işlab çiqariladi), kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat (göşt mahsulotlari, un, yorma, oş tuzi, ösimlik yoği) sanoatlari. Eng yirik korxonalari: «Orenburgneft», «Orenburggazprom», «Orenburgnefteorgsintez», «Orenburgasbest», «Nosta» (Novotroitsk), «Yujural nikel» (Orsk), Orsk yengil metallkonstruksiyalar z-di, «Orenteks» (Orenburg), Medno-gorsk mis-oltingugurt k-ti, Gay ruda boyitiş k-ti, «Yujuralmaş» (Orsk), «Gidropress» stanoksozlik z-dlari (Orenburg). Gaz (Orenburg gaz kondensat koni), neft (Uraloldi r-ni), temir (Xalilov koni), mis (Gay koni) va nikel rudalari (Kiyemboy koni), toş tuzi (Iletsk koni), qönğir kömir (Tyulgan kumir razrezi) va b. kazib olinadi. Iriklin GRES işlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari — Orenburg, Orsk, Buzuluk, Mednogorsk, Novotroitsk, Gay, Buguruslan, Quvondiq ş.lari. Q.x.da don-çorvaçilik yönalişlari rivojlangan. Buğdoy, suli, tariq, moş, kungaboqar, kartoşka, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Qoramol (sut-göşt zotlari), çöçqa, qöy, eçki, parranda boqiladi. Avtoyöllar ziçligi 101 km/ming km2. 5 oliy öquv yurti, kutubxona va klublar, kasalxonalar bor. Gay balneobalçiq kurorti işlab turibdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОРЕНБУРГ ВИЛОЯТИ (1938-1957 й.ларда Чкалов вилояти) — РФ таркибидаги вилоят. Урал иқтисодий р-нига киради. Майд. 124 минг км2. Аҳолиси 2229,6 минг киши (1998), асосан, руслар (72,3%), шунингдек, татар, укра-ин, қозоқ, мордва, бошқирд, немис, чуваш, белорус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 64,1%. Маркази — Оренбург ш. Таркибида 35 маъмурий р-н, 12 шахар, 26 шаҳарча бор. Бошқа йирик шаҳарлари — Орск, Новотроицк.

О.в. ҳудудининг кўп қисми Жан. Урал тоғлари этагида. Фойдали қазилмалари: нефть, газ, тоштуз, сланец, фосфорит, қўнғир кумир, никель, кобальт, мис колчедани, олтин, асбест, ўтга чидамли гиллар, яшма. Иклими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси — 14° дан —19° гача, июлники 19—22°. Йиллик ёғин 300—450 мм. Вегетация даври 180 кунгача. Асосий дарёси — Урал ва унинг ирмоклари: Жан.-шаркда оқмас кўллар бор. О.в., асосан, чўл зонасида жойлашган. Тупроқлари кора, каштан тупроклар. Ҳар хил ўт-бетага чалов дашт ўсимликлари ўсади. Ҳудудининг 4% ўрмон (оқ қайин, қарағай). Тулки, оқ товушқрн, малла товушқон, юмронқозиқ, суғур, ўрдак, ғоз, балиқчи бор. Вилоят ҳуду-дида Оренбург қўриқхонаси ташкил этилган.

Саноатининг асосий тармоклари: ёқилғи, қора ва рангли (никель, мис, хромли бирикмалар) металлургия, машинасозлик ва металлсозлик (кончилик, металлургия саноати учун жиҳозлар, совитқич асбоб-ускуналар, темирчилик-пресслаш машиналари, металл кесувчи станоклар, электродвигателлар, қ.х. машиналари учун эҳтиёт қисмлар ва б. ишлаб чиқарилади), кимё, нефть кимёси, озиқ-овқат (гўшт маҳсулотлари, ун, ёрма, ош тузи, ўсимлик ёғи) саноатлари. Энг йирик корхоналари: «Оренбургнефть», «Оренбурггазпром», «Оренбургнефтеоргсинтез», «Оренбургасбест», «Носта» (Новотроицк), «Южурал никель» (Орск), Орск енгил металлконструкциялар з-ди, «Орентекс» (Оренбург), Медно-горск мис-олтингугурт к-ти, Гай руда бойитиш к-ти, «Южуралмаш» (Орск), «Гидропресс» станоксозлик з-длари (Оренбург). Газ (Оренбург газ конденсат кони), нефть (Уралолди р-ни), темир (Халилов кони), мис (Гай кони) ва никель рудалари (Киембой кони), тош тузи (Илецк кони), қўнғир кўмир (Тюльган кумир разрези) ва б. казиб олинади. Ириклин ГРЭС ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари — Оренбург, Орск, Бузулук, Медногорск, Новотроицк, Гай, Бугуруслан, Қувондиқ ш.лари. Қ.х.да дон-чорвачилик йўналишлари ривожланган. Буғдой, сули, тариқ, мош, кунгабоқар, картошка, сабзавот, озуқа экинлари экилади. Қорамол (сут-гўшт зотлари), чўчқа, қўй, эчки, парранда боқилади. Автойўллар зичлиги 101 км/минг км2. 5 олий ўқув юрти, кутубхона ва клублар, касалхоналар бор. Гай бальнеобалчиқ курорти ишлаб турибди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.