Orfoepiya

Orfoepiya (orto... yun. epos — nutq, talaffuz) —1) tilşunoslikning adabiy talaffuz meyorlarini örganuvçi bölimi; 2) muayyan milliy tilning talaffuz meyorlariga mos holda bir xil talaffuzni ta'min-lovçi qoidalar tizimi va ularga rioya qiliş. Oğzaki nutq talaffuzining bir xilligi, imlo (orfografiya) kabi lisoniy muomalani yengillaş-tiradi. «O.» tuşunçasi keng va tor ma'noda 2 xil tuşuniladi: keng ma'noda — unga fonemalarni qöllaş qoida va fonema allofonlari (vari-antlari)ni talaffuz qiliş qoidalari kiritiladi; tor ma'noda — fa-sat fonemalarni qöllaş qoidalari kiritiladi. O. kölamining bir xil belgilanmasligining sababi şunda-ki, ba'zi olimlar talaffuz meyorlari tuşunçasiga fakat tovuşlarni talaffuz qilişni, boşqalari esa urğuni ham, ba'zan variantdor grammatik şakllar hosil bölişini ham kiritadilar.

Tilning içki kategoriyasi tarzidagi orfoepik meyor b-n kridalaştirilgan meyor özaro farklanadi. Ulardan birinçisi ayni bir voqea-hodisani ifodalaşning tilda namoyon böla-digan yaşirin imkoniyatlari mavjudligi b-n boğliq; bunda meyor — muay-yan tilning aniq bir sözlovçilar ja-moasida tegişli davr orasida mavjud bölişi b-n boğliq bir qança ijtimo-iy omillarning amal qilişi natijasidir. Ikkinçisi esa amalda mavjud bölgan meyorning turli luğatlar, ma'-lumotnomalar va qöllanmalarda qoida va körsatmalar tarzida şakllantirilgan aksidir. Qoidalaştirişda qöllaş uçun töfi deb belgilanadigan faktlar tanlab olinadi. Qoidalaştirilgan meyor köpinça amalda mavjud bölgan meyordan orqada qoladi.

O. milliy tilning şakllanişi b-n bir paytda, oğzaki nuqtning ta'sir doirasi kengaygan, ommaga qaratilgan nutqning yangiça şakllari rivojlangan paytda paydo böladi. Orfoepik meyorlarning şakllaniş jarayoni turli milliy tillarda turliça keçadi. Mac, hoz. özbek adabiy talaffuzi meyorlarining dastlabki ildizlari ötgan asrning 20— 30-y.larida vujudga kelgan, bu sohada bir qança tadqi-qotlar ötkazilib, orfoepik luğatlar naşr etilgan bölsada, özbek talaffuz meyorlari töliq şakllangan deb bölmaydi.

Orfoepik meyor muammosi bir til birligining bir emas, ikki yoki undan ortiq ifodasi bölgan hollarda yuzaga keladi. Meyorda ayni paytda til tizimida mavjud bölgan yoki mavjud bölişi közda tutilgan narsa saralanadi. Tizim doirasida yangi şakllarning paydo bölişi hamda eskilarini ekstralingvistik omillar ta'sirida asta-sekin siqib çiqarişi natijasida meyor özgarişi mumkin. Meyorning özgarişi (almaşinişi) har bir tarixiy davr tilida variantdor meyorlarning ayni bir paytda mavjud bölişi mumkinligini inkor etmaydi. Vaqt ötişi b-n vari-antlardan biri yetakçiga aylanib, qolganlari kamroq qöllanib, iste'moldan çiqib ketadi. Variantlardan birining yetakçi deb tanlanişiga uning til ta-raqqiyotidagi obyektiv qonunlarga mu-vofiq kelişi, keng tarqalganligi, mö'tabar andozalarga (jamiyatning bilimli va madaniyatli vakillari talaffuziga) mosligi kabi omillar ta'sir körsatadi. O. rivojida namunali adabiy talaffuzni tarğib qiluvçi teatr, keyinçalik radio va televideniye katta rol öynagan. Sahna nutqi köpçilik tillarda orfoepik meyorlarning asosi hisoblanadi.

Nutqning xarakteriga köra, adabiy talaffuzni 2 guruhga ajratiş mumkin: töliq talaffuz; qisqargan talaffuz; ma'ruzaçilar, akterlar, diktorlar nutqi töliq talaffuzni aks ettira-di, çunki bunda har bir söz, uning morfemalari adabiy til qoidasiga mos ravişda töla, aniq, donadona talaffuz qilinadi.

Sözlovçi öz nutqiga beparvo qaraşi orqasida, öz şevasi ta'sirida ayrim fonemalar turli özgarişlarga duç keladi, sözning ba'zi birliklari qis-qaradi. Mas, olib keldi — obkeldi; olib bordi — obbordi. Bu qisqartgan talaffuzdir.

Özbek adabiy tilining asosiy orfoepik qoidalari unli va undoş fonemalarning talaffuzi, morfologik birliklarning aytilişi, söz birikmalarining talaffuz qilinişi kabilarni öz içiga oladi. Şunga köra umumiy orfoepik meyorlar belgilanadi. Orfoepik meyorlar, odatda transkripsion belgilar vositasi b-n ifodalanadi.

O. orfografiya b-n ziç boğlangan. Biroq sözning yoki söz şakllarining jonli talaffuzi hamma vaqt ham ularning yozuvdagi ifodasiga teng bölavermaydi. Jumladan, yozuvda bor ba'zi tovuşlar talaffuzda sezilmaydi: biroq, bilan, tuhmaççi, adabiyoççi kabi; yozuvda berilgan tovuşlar talaffuzda tuşib qoladi: badbax, ayol-man, abstrak, Samarqan kabi; yozuvda ifodalangan tovuş talaffuzda boş-qasi b-n almaştiriladi: obod-obot, kitob-kitop, peşvoz-peşvos kabi. Talaffuzdagi ana şu murakkab to-monlarni hisobga olgan holda yago-na orfoepik qoidalar yaratiş lozim böladi.

Abduvahob Madvaliyev, Bozorboy Örinboyev.