Organik öğitlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209-b. — ziyouz.com
Organik öğitlar - tarkibida ösimlik yoki hayvon organik birikmalari şaklida oziq moddalari bölgan öğitlar. O.ö.ga köpgina mahalliy öğitlar, yaşil öğit, şahar kommunal xöjaligi çiqindilari (axlat va ularning kompostlari, oqindi suvlar çökindilari, najas), oziq-ovqat, kön va b. sanoat tarmoqlari çiqindilari hamda sapropel (çökma loyqa), poxol va b. kiradi. O.ö. tuprokda biologik jarayonlarni kuçaytirib, uning fizik va kimyoviy xossalarini yaxşilaydi, oziq moddalar mikdorini oşiradi, tuproqning muhim agronomik xususiyatlariga har tomonlama ta'sir etadi va töğri qöllanilganda barça ekinlar hosildorligini keskin oşiradi. Tup-roq mikroorganizmlari hayot faoliya-ti natijasida O.ö. parçalanganda ösimliklar özlaştira oladigan mineral birikmalar va çirindi hosil böladi. Mac, tuproqqa göng orqali ösimliklar uçun kerakli barça oziq moddalar (makro- va mikroelementlar) tuşadi. Bunday öğitlar töliq öğitlar deb ataladi. O.ö. tuproqqa solingan yilida-gina emas, balki bir neça yil ta'sir etadi. O.ö. faqat ösimliklar uçun mineral oziq moddalar manbai bölib qolmasdan, CO2 manbai hamdir. O.ö. tuproq mikroorganizmlari uçun energetik material va oziq manbai bölib xizmat qiladi. Bundan taşqari, göng va najasning özi mikrofloraga boy böladi. Şuning uçun O.ö.ning solinişi tuprokda azot töplovçi bakteriyalar, ammonifikatorlar, nitrifikatorlar va b. foydali mikroorganizmlar guruxlari faoliyatini kuçaytiradi. Mas, tipik soz tuproq yerlardagi ğözaga uzoq yillar davomida göng solinib turilganda tuproqning suv ötkazuvçanligi ança yaxşilanadi. Egatlarga birinçi bor suv taralganda tuprok,ning bir soatda suv içişi öğitlan-magan dalada gektariga 117 m3 ni, har yili göng solinadigan dalada esa 195 m3 ni taşkil etdi.
O.ö. gektariga 15—20 t va undan ortiq normada haydaş vaqtida asosiy öğit sifatida işlatiladi. Ular ğöza-bedağalla almaşlab ekişda bedapoya haydalgandan keyin 5—6-y.lari solinadi. O.ö. ösimliklarni oziqlantirişda mineral öğitlar b-n birgalikda ham qöllaniladi.
Ad.: Skryabin F. A., Navoz v sisteme udobreniy xlopçatnika v oroşayemix usloviyax Sredney Azii, T., 1970; Rekomendatsii po primeneniyu udobreniy v respublikax Sredney Azii, T., 1974; Lignin asosidagi organik öğitlar yuqori hosil omili, T, 1978.
Ergaş Ziyamuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРГАНИК ЎҒИТЛАР - таркибида ўсимлик ёки ҳайвон органик бирикмалари шаклида озиқ моддалари бўлган ўғитлар. О.ў.га кўпгина маҳаллий ўғитлар, яшил ўғит, шаҳар коммунал хўжалиги чиқиндилари (ахлат ва уларнинг компостлари, оқинди сувлар чўкиндилари, нажас), озиқ-овқат, кўн ва б. саноат тармоқлари чиқиндилари ҳамда сапропель (чўкма лойқа), похол ва б. киради. О.ў. тупрокда биологик жараёнларни кучайтириб, унинг физик ва кимёвий хоссаларини яхшилайди, озиқ моддалар микдорини оширади, тупроқнинг муҳим агрономик хусусиятларига ҳар томонлама таъсир этади ва тўғри қўлланилганда барча экинлар ҳосилдорлигини кескин оширади. Туп-роқ микроорганизмлари ҳаёт фаолия-ти натижасида О.ў. парчаланганда ўсимликлар ўзлаштира оладиган минерал бирикмалар ва чиринди ҳосил бўлади. Mac, тупроққа гўнг орқали ўсимликлар учун керакли барча озиқ моддалар (макро- ва микроэлементлар) тушади. Бундай ўғитлар тўлиқ ўғитлар деб аталади. О.ў. тупроққа солинган йилида-гина эмас, балки бир неча йил таъсир этади. О.ў. фақат ўсимликлар учун минерал озиқ моддалар манбаи бўлиб қолмасдан, СО2 манбаи ҳамдир. О.ў. тупроқ микроорганизмлари учун энергетик материал ва озиқ манбаи бўлиб хизмат қилади. Бундан ташқари, гўнг ва нажаснинг ўзи микрофлорага бой бўлади. Шунинг учун О.ў.нинг солиниши тупрокда азот тўпловчи бактериялар, аммонификаторлар, нитрификаторлар ва б. фойдали микроорганизмлар гурухлари фаолиятини кучайтиради. Мас, типик соз тупроқ ерлардаги ғўзага узоқ йиллар давомида гўнг солиниб турилганда тупроқнинг сув ўтказувчанлиги анча яхшиланади. Эгатларга биринчи бор сув таралганда тупрок,нинг бир соатда сув ичиши ўғитлан-маган далада гектарига 117 м3 ни, ҳар йили гўнг солинадиган далада эса 195 м3 ни ташкил этди.
О.ў. гектарига 15—20 т ва ундан ортиқ нормада ҳайдаш вақтида асосий ўғит сифатида ишлатилади. Улар ғўза-бедағалла алмашлаб экишда бедапоя ҳайдалгандан кейин 5—6-й.лари солинади. О.ў. ўсимликларни озиқлантиришда минерал ўғитлар б-н биргаликда ҳам қўлланилади.
Ад.: Скрябин Ф. А., Навоз в системе удобрений хлопчатника в орошаемых условиях Средней Азии, Т., 1970; Рекомендации по применению удобрений в республиках Средней Азии, Т., 1974; Лигнин асосидаги органик ўғитлар юқори ҳосил омили, Т, 1978.
Эргаш Зиямуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.