Organizmlar sistemasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–204-b. — ziyouz.com
Organizmlar sistemasi - Yer yuzida mavjud bölgan va qirilib ketgan organizmlar sistemasi. Tirik orga-nizmlarning 2 mln.dan ortiq (ba'zi ma'lumotlarga köra, 2,5—3 mln.ga yaqin) turi mavjud. Zamonaviy sistematika turlar örtasida qarindoşlik munosabatlarini namoyon qiladigan turdan va kenja turlardan boşlab eng yuksak taksonlar — sinflar, bölimlar (tiplar) va dunyolargaça bölgan darajada işlab çiqiladigan filogenetik, ya'ni evolyutsion sistemani tuzişga harakat qilmokda. Ammo 19-a. dayoq ayrim olimlar barça bir hujayralilar yoki hatto tuban organizmlar (sodda hayvonlar, suv ötlari, tuban zamburuğlar)ni mustaqil dunyoga ajratiş-ni, ayrim mikologlar esa zamburuğlarga alohida dunyo sifatida qaraşni taklif etişgan. Şunga qaramay, 20-a. örtalarigaça organik olam faqat ösimliklar va hayvonlar dunyosiga ajratib kelindi. Faqat 20-a. örtalarida elektron mikroskopiya va molekulyar biolo-giyaning rivojlanişi b-n yuksak taksonlar sistemasini butunlay yangidan qayta işlab çiqiş boşlandi.
Hoz. tiriklikning eng yirik bölimlari viruslar va hujayrali organizmlar hisoblanadi. Hujayrali organizmlar prokariotlar va eukariotlarga aj-ratiladi. Prokariotlarga bakteriyalar va kök-yaşil suvötlar kiradi. Ularning yadro membranasi, mikronayçalari, aktinomiozin harakat sistemasi bölmaydi; genlari operon, RNKsi polistron holida taşkil topgan; ribosomalari juda mayda (70S) böladi. Prokariotlarning halqa şaklidagi yagona xromosomasi sitoplazmada erkin joylaşgan; ularda translyatsiya va transkripsiya birgalikda boradi. Peptidoglikanli hujayra devori, bakterial flagellinli xivçin va gazli vakuola prokariotlar uçun xos. Eukariotlarga sodda hayvonlar, suvötlar (kök-yaşil suvötlardan taşqari), zamburuğlar, köp hujayrali ösimliklar va hayvonlar kiradi. Ular yadrosi membrana b-n öralgan. Sitoplazmasida mikronayçalar va aktinomiozinli harakat sistemasi böladi (endotsitoz, ekzotsitoz, amyobasimon harakatlaniş va b. sitoplazmatik harakatlanişni yuzaga keltiradi). Translyatsiya va transkripsiya alohida boradi; RNKsi monotsistronli, ribosomalari yirik, xromosomalari köp çizikdi, xromatini nukleosoma tarzida; mitoz orqali köpayadi. Eukariotlar hujayrasining nafas olişi mitoxondriyalarda, fotosintez esa xloroplastlarda boradi. Eukariotlar xivçini bir xil tipda murakkab tuzilgan. Ularning bir qan-ça organoidlari, mas, mitoxondriyalar va xloroplastlarning kelib çiqi-şi endosimbiotik bakteriyalar b-n boğliq bölişi mumkin.
Prokariotlar va eukariotlar organik olamning 2 ta katta dunyosi hisoblanadi. Prokariotlar katta dunyosi 2 ta dunyo — eubakteriyalar va arxebakteriyalarga ajratiladi. Ular, asosan, lipidlar tarkibi böyiça özaro farq qiladi.
Eukariotlar sistemasiga 2 xil yondoşuv mavjud. 1-xil yondoşuvga köra, eukariotlar 4 dunyoga, xususan, köp xujayralilar bir-biridan yaxşi farq qiladigan monofilik 3 dunyoga: köp xujarali hayvonlar (Metazoa), yuksak köp hujayrali quruqlik ösimliklari (Metaphyta)ra va yuksak zamburuglar (Eumycota) ajratiladi. Qolgan barça eukariotlar (bir hujayralilar, koloniyalilar, ayrim köp hujayralilar) bitta protistlar (Protista) dunyosiga birlaştiriladi. Boşqa xil yondoşuvga köra, barça eukariotlar filogenetik jihatdan özaro teng bölgan juda köp dunyoga ajratiladi. Agar hoz. ilmiy nuqtai nazardan qaraladigan bölsa, bu xildagi yondoşuvga köra, 10—15 ta eukariotlar dunyosini ajratiş mumkin. Lekin, ayniqsa, tuban eukariotlar örtasidagi qarindoşlik munosabatlarining noanikdigi bunday sistemalarning işonçli bölişiga imkon bermaydi. Şunday qilib, tuban eukariotlar örtasida çegara munozarali masala bölib qolmokda. Hamma uçun ma'qul keladigan O.s. hozirgaça işlab çiqilmagan. Şuning uçun har xil manbalarda körsatiladigan dunyo, kenja dunyo va tiplar (bölimlar) soni ham bir xil emas. Zamonaviy O.s.ga misol tariqasida A. L. Taxtajan. L. Margelis, J. Korlis, S. Karpov, I. M.Mirabdullayev va b.ning sistemasini körsatiş mumkin. Bu mualliflarning sistemasi asosida O.s. quyidagi körinişga ega böladi:
1. Katta dunyo. Prokariotlar (Prokaryota).
1. Eubakteriyalar (Eubacteria) dunyosi.
2. Arxebakteriyalar (Archaebacteria) dunyosi.
II. Katta dunyo. Eukariotlar (Eukaryota).
1. Protistlar (Protista) dunyosi.
2. Köp hujayrali hayvonlar (Metazoa) dunyosi.
3. Haqiqiy zamburuğlar (Eumycota) dunyosi.
4. Yuksak ösimliklar (Metaphyta) dunyosi.
u4y.:Kusakin O. G., Drozdov A. L., Filema organiçeskogo mira. Çast 2, Sankt-Peterburg, 1998; Margelis L., Rol simbioza v evolyutsii kletki, M., 1983.
Iskandar Mirabdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРГАНИЗМЛАР СИСТЕМАСИ - Ер юзида мавжуд бўлган ва қирилиб кетган организмлар системаси. Тирик орга-низмларнинг 2 млн.дан ортиқ (баъзи маълумотларга кўра, 2,5—3 млн.га яқин) тури мавжуд. Замонавий систематика турлар ўртасида қариндошлик муносабатларини намоён қиладиган турдан ва кенжа турлардан бошлаб энг юксак таксонлар — синфлар, бўлимлар (типлар) ва дунёларгача бўлган даражада ишлаб чиқиладиган филогенетик, яъни эволюцион системани тузишга ҳаракат қилмокда. Аммо 19-а. даёқ айрим олимлар барча бир ҳужайралилар ёки ҳатто тубан организмлар (содда ҳайвонлар, сув ўтлари, тубан замбуруғлар)ни мустақил дунёга ажратиш-ни, айрим микологлар эса замбуруғларга алоҳида дунё сифатида қарашни таклиф этишган. Шунга қарамай, 20-а. ўрталаригача органик олам фақат ўсимликлар ва ҳайвонлар дунёсига ажратиб келинди. Фақат 20-а. ўрталарида электрон микроскопия ва молекуляр биоло-гиянинг ривожланиши б-н юксак таксонлар системасини бутунлай янгидан қайта ишлаб чиқиш бошланди.
Ҳоз. тирикликнинг энг йирик бўлимлари вируслар ва ҳужайрали организмлар ҳисобланади. Ҳужайрали организмлар прокариотлар ва эукариотларга аж-ратилади. Прокариотларга бактериялар ва кўк-яшил сувўтлар киради. Уларнинг ядро мембранаси, микронайчалари, актиномиозин ҳаракат системаси бўлмайди; генлари оперон, РНКси полистрон ҳолида ташкил топган; рибосомалари жуда майда (70S) бўлади. Прокариотларнинг ҳалқа шаклидаги ягона хромосомаси цитоплазмада эркин жойлашган; уларда трансляция ва транскрипция биргаликда боради. Пептидогликанли ҳужайра девори, бактериал флагеллинли хивчин ва газли вакуола прокариотлар учун хос. Эукариотларга содда ҳайвонлар, сувўтлар (кўк-яшил сувўтлардан ташқари), замбуруғлар, кўп ҳужайрали ўсимликлар ва ҳайвонлар киради. Улар ядроси мембрана б-н ўралган. Цитоплазмасида микронайчалар ва актиномиозинли ҳаракат системаси бўлади (эндоцитоз, экзоцитоз, амёбасимон ҳаракатланиш ва б. цитоплазматик ҳаракатланишни юзага келтиради). Трансляция ва транскрипция алоҳида боради; РНКси моноцистронли, рибосомалари йирик, хромосомалари кўп чизикди, хроматини нуклеосома тарзида; митоз орқали кўпаяди. Эукариотлар ҳужайрасининг нафас олиши митохондрияларда, фотосинтез эса хлоропластларда боради. Эукариотлар хивчини бир хил типда мураккаб тузилган. Уларнинг бир қан-ча органоидлари, мас, митохондриялар ва хлоропластларнинг келиб чиқи-ши эндосимбиотик бактериялар б-н боғлиқ бўлиши мумкин.
Прокариотлар ва эукариотлар органик оламнинг 2 та катта дунёси ҳисобланади. Прокариотлар катта дунёси 2 та дунё — эубактериялар ва архебактерияларга ажратилади. Улар, асосан, липидлар таркиби бўйича ўзаро фарқ қилади.
Эукариотлар системасига 2 хил ёндошув мавжуд. 1-хил ёндошувга кўра, эукариотлар 4 дунёга, хусусан, кўп хужайралилар бир-биридан яхши фарқ қиладиган монофилик 3 дунёга: кўп хужарали ҳайвонлар (Metazoa), юксак кўп ҳужайрали қуруқлик ўсимликлари (Metaphyta)ra ва юксак замбуруглар (Eumycota) ажратилади. Қолган барча эукариотлар (бир ҳужайралилар, колониялилар, айрим кўп ҳужайралилар) битта протистлар (Protista) дунёсига бирлаштирилади. Бошқа хил ёндошувга кўра, барча эукариотлар филогенетик жиҳатдан ўзаро тенг бўлган жуда кўп дунёга ажратилади. Агар ҳоз. илмий нуқтаи назардан қараладиган бўлса, бу хилдаги ёндошувга кўра, 10—15 та эукариотлар дунёсини ажратиш мумкин. Лекин, айниқса, тубан эукариотлар ўртасидаги қариндошлик муносабатларининг ноаникдиги бундай системаларнинг ишончли бўлишига имкон бермайди. Шундай қилиб, тубан эукариотлар ўртасида чегара мунозарали масала бўлиб қолмокда. Ҳамма учун маъқул келадиган О.с. ҳозиргача ишлаб чиқилмаган. Шунинг учун ҳар хил манбаларда кўрсатиладиган дунё, кенжа дунё ва типлар (бўлимлар) сони ҳам бир хил эмас. Замонавий О.с.га мисол тариқасида А. Л. Тахтажан. Л. Маргелис, Ж. Корлис, С. Карпов, И. М.Мирабдуллаев ва б.нинг системасини кўрсатиш мумкин. Бу муаллифларнинг системаси асосида О.с. қуйидаги кўринишга эга бўлади:
1. Катта дунё. Прокариотлар (Prokaryota).
1. Эубактериялар (Eubacteria) дунёси.
2. Архебактериялар (Archaebacteria) дунёси.
II. Катта дунё. Эукариотлар (Eukaryota).
1. Протистлар (Protista) дунёси.
2. Кўп ҳужайрали ҳайвонлар (Metazoa) дунёси.
3. Ҳақиқий замбуруғлар (Eumycota) дунёси.
4. Юксак ўсимликлар (Metaphyta) дунёси.
у4й.:Кусакин О. Г., Дроздов А. Л., Филема органического мира. Часть 2, Санкт-Петербург, 1998; Маргелис Л., Роль симбиоза в эволюции клетки, М., 1983.
Искандар Мирабдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.