Organizmning reaktivligi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Organizmning reaktivligi - organizmning taşqi muhit ta'siriga javoban hayot faoliyatini özgartirib reaksiya körsatişi. Yuksak hayvonlarda ravşanroq, nerv sistemasi oddiy tuzilgan organizmlarda kamroq bilinadi. O.r. organizm genotipidan kelib çiqadi va turga xos belgi hisoblanadi. I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati va uning tiplariga baho berişda «reaktivlik» terminini tatbiq etgan. Klinik tibbiyotda bemorning ahvoliga umumiy baho berişda O.r. termini işlatiladi. Içki va yuqumli kasalliklar klinikasida, mas, pnevmoniya, sil, dizenteriya va b. kasalliklarning reaktiv (giperergik) va kam reaktiv (allergik, gipoergik) şakllari tafovut qilinadi. Tez, oğir ötadigan kasalliklarni reaktiv şakllarga, sust, bilinar-bilinmas ötadigan kasalliklarni esa kam reaktiv şakllarga kiritilgan.
Xirurgiyada jarohatning turliça bitişi, sepsis, peritonit va b. kasalliklarning har xil ötişi O.r.ning özgarişiga boğliq. Jarohatning tez bitişi, bir talay qizil granulyatsiya paydo bölişi, mukammal epiteliy rivojlanişi O.r.ning yuksak darajada ekanligini körsatadi.
O.r.ning biologik (turga xos), guruhli va individual turlari bor. Hayvonlarning muayyan turiga xos fiziologik va patologik reaktivlikning eng xarakterli xususiyatlari biologik reaktivlikka kiritiladi. Guruhli reaktivlik biologik reaktivlik asosida şakllanadi. Individual reaktivlik individ (şaxs)ning konstitutsiyasi, jinsi, yoşi, yaşaş şaroitiga boğliq. Bola ösgan sayin O.r. takomillaşib boradi.
Ğoyat zararli omillar ta'sir etganda patologik reaktivlik röy beradi. Mas, homiladorlik toksikozlarining ba'zi şakllarida O.r. allergik tipda özgaradi. Patologik reaktivlik köpgina kasalliklar (revmatizm, gipertoniya kasalligi, bronxiol astma va b.) patogenezida muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРГАНИЗМНИНГ РЕАКТИВЛИГИ - организмнинг ташқи муҳит таъсирига жавобан ҳаёт фаолиятини ўзгартириб реакция кўрсатиши. Юксак ҳайвонларда равшанроқ, нерв системаси оддий тузилган организмларда камроқ билинади. О.р. организм генотипидан келиб чиқади ва турга хос белги ҳисобланади. И. П. Павлов олий нерв фаолияти ва унинг типларига баҳо беришда «реактивлик» терминини татбиқ этган. Клиник тиббиётда беморнинг аҳволига умумий баҳо беришда О.р. термини ишлатилади. Ички ва юқумли касалликлар клиникасида, мас, пневмония, сил, дизентерия ва б. касалликларнинг реактив (гиперергик) ва кам реактив (аллергик, гипоэргик) шакллари тафовут қилинади. Тез, оғир ўтадиган касалликларни реактив шаклларга, суст, билинар-билинмас ўтадиган касалликларни эса кам реактив шаклларга киритилган.
Хирургияда жароҳатнинг турлича битиши, сепсис, перитонит ва б. касалликларнинг ҳар хил ўтиши О.р.нинг ўзгаришига боғлиқ. Жароҳатнинг тез битиши, бир талай қизил грануляция пайдо бўлиши, мукаммал эпителий ривожланиши О.р.нинг юксак даражада эканлигини кўрсатади.
О.р.нинг биологик (турга хос), гуруҳли ва индивидуал турлари бор. Ҳайвонларнинг муайян турига хос физиологик ва патологик реактивликнинг энг характерли хусусиятлари биологик реактивликка киритилади. Гуруҳли реактивлик биологик реактивлик асосида шаклланади. Индивидуал реактивлик индивид (шахс)нинг конституцияси, жинси, ёши, яшаш шароитига боғлиқ. Бола ўсган сайин О.р. такомиллашиб боради.
Ғоят зарарли омиллар таъсир этганда патологик реактивлик рўй беради. Мас, ҳомиладорлик токсикозларининг баъзи шаклларида О.р. аллергик типда ўзгаради. Патологик реактивлик кўпгина касалликлар (ревматизм, гипертония касаллиги, бронхиол астма ва б.) патогенезида муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.