Örgimçakkanalar

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com

Örgimçakkanalar — örgimçaksimonlarga mansub kanalar oilasi. Texnika, poliz ekinlari hamda mevali daraxtlar aşaddiy zararkunandasi. Ö.ning oddiy örgimçakkana Ö. atlant örgimçakkanasi, boğ örgimçakkanasi meva qönğir kanasi, meva qizğiş kanasi (T. rapopuspş iglç Kos.) kabi 100 ga yaqin turi ma'lum.

Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalarida köp uçraydigan oddiy Ö. — hammaxör zararkunanda. Yetuk haşaroti tana uz. 0,4—0,5 mm, 4 juft oyokli, tanasining ustki qismida 26 ta ingiçka tukçalari bor, rangi yozda sarğişkökimtir, kuzda, qişda va erta bahorda qizğiş yoki qizil. Tuxumi şarsimon (0,1 mm), yaltiroq, kökimtir. Liçinkasi 0,13—0,19 mm, uç juft oyoqli. Nimfalari 0,13—0,15 mm. Ösimlik şirasi bilan oziqlanadi, ösimlik bargining orqa tomoniga uya yasaydi, şu joyda rivojlanadi. Erkagi urğoçisiga nisbatan 2 marta kiçik. Rivojlaniş siklida tuxum, liçinka, pronimfa, deytnoma va yetuk haşarot (imago) davrlarini ötaydi. Yetuk urğoçilari 40 kungaça yaşaydi va 140—600 tagaça tuxum qöyadi. Harorat kötarilişi bilan rivojlanişi tezlaşadi. Tuxumlardan 2—3 kunda liçinkalar çiqadi. Yiliga 12—18 martagaça avlod beradi. Ö. kuzda qaysi dalada oziqlagan bölsa öşa yerda yoki uning yaqinida imago holida tuproq yuzasi va tagida hamda tut daraxtlarida qişlaydi. Qişning — 28° dan ortiq sovuği, bahorda esa dambadam yoğadigan jala Ö.ni köplab nobud qiladi. Ö. mart oyida, örtaça havo harorati 12—14° da qişlovdan çiqib, begona ötlarda birinçi avlodni ötaydi. Begona ötlar quriy boşlagaç (may oyining 2-yarmida), ğöza, poliz ekinlari (bodring), soya va mevali daraxtlargaötadi. Ö. özi ajratgan oq ipakçalari bilan ösimlik barglarini butkul qoplab oladi va hujayra şirasini sörib, xloroplastlarni yemiradi. Natijada barglarda qizğiş doğlar paydo böladi, keyinçalik doğlar bir-biriga qöşilib barglar qönğir tusga kiradi va vaqtidan erta tökilib ketadi, ösimlik mevalari yaxşi rivojlanmay nobud böladi. Atl ant örgimçakkanasi odsiy Ö.ga öxşaş; beda, yönğiçqa, nok, olma va boşqalar mevali daraxtlarni ham zararlaydi.

Kuraş çoralari: kuzda ekin poyalari daladan çiqarib taşlanadi; begona ötlar yöqotiladi, vegetatsiya davrida daraxtlar va ekinlarga oltingugurt kukuni bilan işlov beriladi; erta bahorda mevali daraxtlarga akaritsidlar purkaladi. Şuningdek, Ö.ga qarşi biologik kuraş usulida nuqtali kanaxör (stetorus), yirtqiç kana (orius), kanaxör trips va oltinközlar liçinkasidan foydlaniladi.

Sulton Alimuhamedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРГИМЧАККАНАЛАР — ўргимчаксимонларга мансуб каналар оиласи. Техника, полиз экинлари ҳамда мевали дарахтлар ашаддий зараркунандаси. Ў.нинг оддий ўргимчаккана Ў. атлант ўргимчакканаси, боғ ўргимчакканаси мева қўнғир канаси, мева қизғиш канаси (Т. рапопуспш иглч КосЬ.) каби 100 га яқин тури маълум.

Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақаларида кўп учрайдиган оддий Ў. — ҳаммахўр зараркунанда. Етук ҳашароти тана уз. 0,4—0,5 мм, 4 жуфт оёкли, танасининг устки қисмида 26 та ингичка тукчалари бор, ранги ёзда сарғишкўкимтир, кузда, қишда ва эрта баҳорда қизғиш ёки қизил. Тухуми шарсимон (0,1 мм), ялтироқ, кўкимтир. Личинкаси 0,13—0,19 мм, уч жуфт оёқли. Нимфалари 0,13—0,15 мм. Ўсимлик шираси билан озиқланади, ўсимлик баргининг орқа томонига уя ясайди, шу жойда ривожланади. Эркаги урғочисига нисбатан 2 марта кичик. Ривожланиш циклида тухум, личинка, пронимфа, дейтнома ва етук ҳашарот (имаго) даврларини ўтайди. Етук урғочилари 40 кунгача яшайди ва 140—600 тагача тухум қўяди. Ҳарорат кўтарилиши билан ривожланиши тезлашади. Тухумлардан 2—3 кунда личинкалар чиқади. Йилига 12—18 мартагача авлод беради. Ў. кузда қайси далада озиқлаган бўлса ўша ерда ёки унинг яқинида имаго ҳолида тупроқ юзаси ва тагида ҳамда тут дарахтларида қишлайди. Қишнинг — 28° дан ортиқ совуғи, баҳорда эса дамбадам ёғадиган жала Ў.ни кўплаб нобуд қилади. Ў. март ойида, ўртача ҳаво ҳарорати 12—14° да қишловдан чиқиб, бегона ўтларда биринчи авлодни ўтайди. Бегона ўтлар қурий бошлагач (май ойининг 2-ярмида), ғўза, полиз экинлари (бодринг), соя ва мевали дарахтларгаўтади. Ў. ўзи ажратган оқ ипакчалари билан ўсимлик баргларини буткул қоплаб олади ва ҳужайра ширасини сўриб, хлоропластларни емиради. Натижада баргларда қизғиш доғлар пайдо бўлади, кейинчалик доғлар бир-бирига қўшилиб барглар қўнғир тусга киради ва вақтидан эрта тўкилиб кетади, ўсимлик мевалари яхши ривожланмай нобуд бўлади. Атл ант ўргимчакканаси одций Ў.га ўхшаш; беда, йўнғичқа, нок, олма ва бошқалар мевали дарахтларни ҳам зарарлайди.

Кураш чоралари: кузда экин поялари даладан чиқариб ташланади; бегона ўтлар йўқотилади, вегетация даврида дарахтлар ва экинларга олтингугурт кукуни билан ишлов берилади; эрта баҳорда мевали дарахтларга акарицидлар пуркалади. Шунингдек, Ў.га қарши биологик кураш усулида нуқтали канахўр (стеторус), йиртқич кана (ориус), канахўр трипс ва олтинкўзлар личинкасидан фойдланилади.

Султон Алимуҳамедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.