Örik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com

Örik — ra'noguldoşlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi; mevali ösimlik. Vatani — Örta Osiyo. Osiyoda 10 turi ma'lum. Oddiy Ö. (A. uts1§ap8), mançjuriya Ö.i (A.taps)§pipsa), sibir Ö.i (A.8Yztsa), david Ö.i (A. (1aU1alapa) va qora Ö. (A. yazusagra) turlari keng tarqalgan. Şim. Hindiston, Eron, Turkiya, Italiya, Ispaniya, Şim. va Janubiy Afrika, Şim. Amerika mamlakatlari va Avstraliya, Örta Osiyo, Zakavkazye hamda Rossiyaning Yevropa qismi jan. da yetiştiriladi. Örta Osiyoda va Xitoyda 5 ming yil, Janubiy Yevropada 2 ming yil oldin madaniylaştirilgan. 500 dan ortiq navi bor. Jahon böyiça yalpi hosili 2,7 mln. t. Özbekistonda 35 ming t (1999), ekin maydoni jihatidan mevali daraxtlar orasida 4örinni egallaydi.

Özbekistonda, asosan, oddiy Ö. turi ekiladi. Böyi 5—8 m, şoxşabbasi keng. Bargi keng tuxumsimon, guli oq yoki puşti, barg yozişdan oldin oçiladi. Mevasi etli, yumaloq, tuxumsimon, oq, sariq, qizğiş; danagidan ajraladigan va ajralmaydigan xillari bor, şirin, şirinnordon. Tarkibida 14—16% qand, 0,6— 1,2% olma, limon va boşqalar kislotalar, 28—31% quruq modda, S, RR vitamini, 0,38—1,27% pektin, 10 mg gaça karotin, danagi mağzi şirin (ayrim navlariniki aççiq), tarkibida 29—58% yoğ bor. Yangiligida yeyiladi, turşak, bargak solinadi, konserva (murabbo, jem, kompot), qaysa qilinadi. Danagidan danakşörak tayyorlanadi, xalq tabobatida mevasi va turşagidan yurakqon tomir tizimi kasalliklarini davolaşda foydalaniladi. Ö. yaxşi asal beruvçi daraxt, danagidan va payvand qilib köpaytiriladi. Payvandtag sifatida yovvoyi Ö., olça, bodom va şaftolidan foydalaniladi. Hosildorligi 80—120 s/ga. Ekilganidan söng 4—5yili hosil beradi, 15—17 yoşda töliq hosilga kiradi. Özbekistonda mart—apr.da gullaydi, naviga qarab may—iyulda pişadi. Ö. issiqsevar, yoruğsevar, qurğoqçilik va issiqlikka çidamli, lekin namlik yetişmaganda hosilli vdoxlari meva tugmaydi. Gullagan paytda bahorgi qorasovuqlardan zararlanadi. Köçati kuzda va bahorda 6x8, ihota daraxti sifatida 4x6 m sxemada ekiladi. Ö.ka vazasimon yoki poğonasimon şakl beriladi, bahorda bir yillik novdalarining 1/3, 2/3 qismi kesib turiladi. Ö. unumdor, serquyoş, böz hamda şağaltoşli suğoriladigan yerlarda yaxşi ösadi. Özbekistondagi örikzorlarning asosiy qismi Farğona vodiysi va Zarafşon vohasida joylaşgan, Örta Osiyoda Ö.ning 500 dan ortiq navlari va klonlari uçraydi. 20-asrning 30-y.laridan boşlab 40 dan ortiq xalq va ilmiy seleksiya navlari r-nlaştirilgan. Özbekistonda Ö.ning Ahroriy, Subhoniy, Gulungi luççak, Mirsanjali, Körsodiq, Xurmoi, Isfarak, Javpazak, Oq örik, Navoiy, Şalax, Ruhi Juvanon, Mohtobi va boşqalar köplab navlari ekiladi.

Kasalliklari: kulrang çiriş, klyasterosporioz, bakterial rak va boşqalar Zararkunandalari: uzunburunlar, tillaqönğizlar, örik filçasi, örik tunlami va boşqalar

Ad.: Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Mirzayev M.M., Kultura abrikosa v Uzbe. kistane, T., 2002.

Sulton Xolnazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРИК — раъногулдошлар оиласига мансуб дарахтлар туркуми; мевали ўсимлик. Ватани — Ўрта Осиё. Осиёда 10 тури маълум. Оддий Ў. (А. уц1§ап8), манчжурия Ў.и (А.тапс)§пипса), сибирь Ў.и (А.8Йзтса), давид Ў.и (А. (1аУ1алапа) ва қора Ў. (А. йазусагра) турлари кенг тарқалган. Шим. Ҳиндистон, Эрон, Туркия, Италия, Испания, Шим. ва Жанубий Африка, Шим. Америка мамлакатлари ва Австралия, Ўрта Осиё, Закавказье ҳамда Россиянинг Европа қисми жан. да етиштирилади. Ўрта Осиёда ва Хитойда 5 минг йил, Жанубий Европада 2 минг йил олдин маданийлаштирилган. 500 дан ортиқ нави бор. Жаҳон бўйича ялпи ҳосили 2,7 млн. т. Ўзбекистонда 35 минг т (1999), экин майдони жиҳатидан мевали дарахтлар орасида 4ўринни эгаллайди.

Ўзбекистонда, асосан, оддий Ў. тури экилади. Бўйи 5—8 м, шохшаббаси кенг. Барги кенг тухумсимон, гули оқ ёки пушти, барг ёзишдан олдин очилади. Меваси этли, юмалоқ, тухумсимон, оқ, сариқ, қизғиш; данагидан ажраладиган ва ажралмайдиган хиллари бор, ширин, шириннордон. Таркибида 14—16% қанд, 0,6— 1,2% олма, лимон ва бошқалар кислоталар, 28—31% қуруқ модда, С, РР витамини, 0,38—1,27% пектин, 10 мг гача каротин, данаги мағзи ширин (айрим навлариники аччиқ), таркибида 29—58% ёғ бор. Янгилигида ейилади, туршак, баргак солинади, консерва (мураббо, жем, компот), қайса қилинади. Данагидан данакшўрак тайёрланади, халқ табобатида меваси ва туршагидан юракқон томир тизими касалликларини даволашда фойдаланилади. Ў. яхши асал берувчи дарахт, данагидан ва пайванд қилиб кўпайтирилади. Пайвандтаг сифатида ёввойи Ў., олча, бодом ва шафтолидан фойдаланилади. Ҳосилдорлиги 80—120 ц/га. Экилганидан сўнг 4—5йили ҳосил беради, 15—17 ёшда тўлиқ ҳосилга киради. Ўзбекистонда март—апр.да гуллайди, навига қараб май—июлда пишади. Ў. иссиқсевар, ёруғсевар, қурғоқчилик ва иссиқликка чидамли, лекин намлик етишмаганда ҳосилли вдохлари мева тугмайди. Гуллаган пайтда баҳорги қорасовуқлардан зарарланади. Кўчати кузда ва баҳорда 6x8, иҳота дарахти сифатида 4x6 м схемада экилади. Ў.ка вазасимон ёки поғонасимон шакл берилади, баҳорда бир йиллик новдаларининг 1/3, 2/3 қисми кесиб турилади. Ў. унумдор, серқуёш, бўз ҳамда шағалтошли суғориладиган ерларда яхши ўсади. Ўзбекистондаги ўрикзорларнинг асосий қисми Фарғона водийси ва Зарафшон воҳасида жойлашган, Ўрта Осиёда Ў.нинг 500 дан ортиқ навлари ва клонлари учрайди. 20-асрнинг 30-й.ларидан бошлаб 40 дан ортиқ халқ ва илмий селекция навлари р-нлаштирилган. Ўзбекистонда Ў.нинг Аҳрорий, Субҳоний, Гулунги луччак, Мирсанжали, Кўрсодиқ, Хурмои, Исфарак, Жавпазак, Оқ ўрик, Навоий, Шалах, Руҳи Жуванон, Моҳтоби ва бошқалар кўплаб навлари экилади.

Касалликлари: кулранг чириш, клястероспориоз, бактериал рак ва бошқалар Зараркунандалари: узунбурунлар, тиллақўнғизлар, ўрик филчаси, ўрик тунлами ва бошқалар

Ад.: Помология Узбекистана, Т., 1983; Мирзаев М.М., Культура абрикоса в Узбе. кистане, Т., 2002.

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.