Oripov Abdulla
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–219-b. — ziyouz.com
Oripov Abdulla (1941.21.3 — Kaşqadaryo viloyati Koson tumani Neköz qişloği) — şoir va jamoat arbobi. Özbekiston xalq şoiri (1990). Özbekiston Qahramoni (1998). ToşDUning jurnalistika f-tini tugatgan (1963). «Yoş gvardiya» (1963— 69), Ğafur Ğulom nomidagi Adabiyot va san'at naşriyotlarida muharrir (1969—74), «Şarq yulduzi» jur.da adabiy xodim, bölim mudiri (1974—76), Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasida adabiy maslahatçi (1976—82), mas'ul kotib (1985—88), Toşkent viloyat bölimida mas'ul kotib (1982—83), «Gulxan» jur. da muharrir (1983—85), 1996 y.dan Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi raisi, ayni vaqtda, Özbekiston Respublikasi Mualliflik huquqini himoya qiliş davlat agentligi raisi (1989 y.dan).
O.ning «Tilla baliqça», «Men neçun sevaman Özbekistonni» singari dastlabki şe'rlari talabalik yillarida yozilgan va özbek şe'riyatiga yangi, iste'dodli, öziga xos ovozga ega şoirning kirib kelayotganidan darak bergan. Köp utmay, «Mitti yulduz» (1965) ilk şe'rlar töplamining naşr etilişi şe'riyat muxlislarida paydo bölgan şu dastlabki tasavvurning töğri ekanligini tasdiqlagan. Şundan keyin şoirning «Közlarim yölingda» (1966), «Onajon» (1969), «Ruhim», «Özbekiston» (1971), «Xotirot», «Yurtim şamoli» (1974), «Yuzma-yuz», «Hayrat» (1979), «Najot qal'asi» (1981), «Yillar armoni» (1983), «haj daftari», «Munojot» (1992), «Saylanma» (1996), «Dunyo» (1999), «Şoir yuragi» (2003) singari şe'riy kitoblari naşr etilgan.
O. özbek şe'riyatiga ötgan asrning 60-y.larida sobiq sovet jamiyatida esa boşlagan yangi şabadaning elçisi sifatida kirib keldi. U dastlabki şe'rlaridan boşlab milliy şe'riyatda yangi poetik tafakkurning qaror topişi yölida ijod qildi; turmuşda paydo böla boşlagan yangiça karaşlar, kişilarning ruhiy olamidagi evrilişlar, fikr va xattiharakat erkinligiga bölgan ehtiyoj O. şe'rlarining ğoyaviy mundarijasini belgilab berdi. O.ning dastlabki şe'rlaridagi romantik kayfiyat asta-sekin öz örnini falsafiy muşohadalarga böşatib, şoirning hayotda röy berayotgan voqea va qodisalarga munosabati faol tus oldi. Şu ma'noda «Tilla baliqça», «Qöriqxona», «Genetika», «Olomonga» kabi şe'rlar O.ning lirik şe'riyat ufklarini hayot muammolari tasviri hisobiga kengaytirib borayotganidan darak berdi. Xuddi şu narsa O.ning doston janriga murojaat etişi va liro-epik tasvir imkoniyatlaridan samarali foydalanişiga sababçi böldi. O. «Jannatga yöl» (1978), «Hakim va ajal» (1980), «Ranjkom» (1988) kabi dostonlarida ma'naviyat masalalariga alohida e'tibor berib, kişilarning ruhiy olamidagi ayrim qusurlar b-n ilmiy-texnik taraqqiyot va tafakkurning parvozi örtasidagi ziddiyatni oçib taşladi. Umuman, O.ning şe'r va dostonlarida olğa surilgan ma'naviy muammolar mustaqillik davrida, ayniqsa, dolzarb ahamiyat kasb etib, şoirning xuddi şu masalalar tasvirida öz davriga nisbatan (ularning aksari 90-y.larga kadar yozilgan) ilğorlab ketganini namoyiş etdi.
O. ijodida, bir tomondan, Ğafur Ğulom lirikasiga xos falsafiylik közga taşlansa, ikkinçi tomondan, Hamid Olimjon şe'rlariga xos musiqiy ravonlik va badiiy soddalik aks etib turadi.
Mazkur 2 manba O. şe'rlarida özaro tutaşgan holda orifona şe'riyatning asosiy xususiyatlarini ifodalab keladi. O.ning sönggi yillar lirikasida tuyğu va keçinmalar tasviri susaymagan holda yana bir muhim fazilat bor. Bu, O. şe'rlariga liro-epik tasvir unsurlarining köplab kirib kelişidir.
O. mustaqillik yillarida adabiyotning rang-barang tur va janrlarida ijod eta boşladi. Şu davrda tarixiy adolatning tiklanişi, ötmişda yaşagan sarkardalar va allomalar xotirasining e'zozlanişi O.ning Amir Temurning Örta Osiyo xalkdari tarixiy taqdirida öynagan buyuk rolini körsatuvçi «Sohibqiron» şe'riy dramasini (1998) yozişga ilhomlantirdi. O. bu asarida qariyb uç asr davomida hukm surgan qudratli Temuriylar saltanatining asosçisi va 15-a.da Şarkda Uyğoniş davrining boşlanişiga ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy şaroit yaratgan Amir Temur obrazini yorqin gavdalantirib berdi. Mazkur asar respublikaning barça yirik teatrlari va qardoş mamlakatlar sahnalarida katta muvaffaqiyat b-n öynaldi.
O. — Özbekiston Respublikasi Davlat Madhiyasining matnini yozgan (1992). U Navröz va Mustaqillik bay-ramlarini ötkaziş böyiça yozilgan ssenariylarning aksariyati muallifi.
O. Yozuvçilar uyuşmasi raisi sifatida Özbekistondagi xoz. adabiy jarayonga rahbarlik qilmoqda. Şe'riyati Muhammad Yusuf kabi köplab yoş şoirlar ijodining şakllanişiga ta'sir körsatgan.
Dante «Ilohiy komediya»sining «Dözax» qismini, A. S. Puşkin, N. A. Nekrasov, T. G. Şevçenko, L. Ukrainka, R. Hamzatov, Q. Quliyev va M. Bayjiyev asarlarini özbek tiliga mahorat b-n tarjima qilgan. Öz navbatida, uning asarlari ham rus, ingliz, bolgar, turk, ukrain, turkman, ozarbay-jon kabi köplab xorijiy tillarga tarjima qilingan. 1990 y.dan Özbekiston Oliy Kengaşi, 1995 y.dan Özbekiston Oliy Majlisi deputata. O. Kaliforniya (AKŞ) Fan, ta'lim, sanoat va san'at xalkaro akademiyasining haqiqiy a'zosi. Soka universiteti (Yaponiya) prof. «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Boş tahrir hay'ati a'zosi (1997 y.dan). Xamza nomidagi (1983) hamda Alişer Navoiy nomidagi (1992) Özbekiston Respublikasi Davlat mukofotlari laureati.
As: Tanlangan asarlar [4-j.li], T., 2001. Ad.: Qöşjonov M ., Meli S, Abdulla Oripov, T., 2000.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРИПОВ Абдулла (1941.21.3 — Кашқадарё вилояти Косон тумани Некўз қишлоғи) — шоир ва жамоат арбоби. Ўзбекистон халқ шоири (1990). Ўзбекистон Қаҳрамони (1998). ТошДУнинг журналистика ф-тини тугатган (1963). «Ёш гвардия» (1963— 69), Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётларида муҳаррир (1969—74), «Шарқ юлдузи» жур.да адабий ходим, бўлим мудири (1974—76), Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида адабий маслаҳатчи (1976—82), масъул котиб (1985—88), Тошкент вилоят бўлимида масъул котиб (1982—83), «Гулхан» жур. да муҳаррир (1983—85), 1996 й.дан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раиси, айни вақтда, Ўзбекистон Республикаси Муаллифлик ҳуқуқини ҳимоя қилиш давлат агентлиги раиси (1989 й.дан).
О.нинг «Тилла балиқча», «Мен нечун севаман Ўзбекистонни» сингари дастлабки шеърлари талабалик йилларида ёзилган ва ўзбек шеъриятига янги, истеъдодли, ўзига хос овозга эга шоирнинг кириб келаётганидан дарак берган. Кўп утмай, «Митти юлдуз» (1965) илк шеърлар тўпламининг нашр этилиши шеърият мухлисларида пайдо бўлган шу дастлабки тасаввурнинг тўғри эканлигини тасдиқлаган. Шундан кейин шоирнинг «Кўзларим йўлингда» (1966), «Онажон» (1969), «Руҳим», «Ўзбекистон» (1971), «Хотирот», «Юртим шамоли» (1974), «Юзма-юз», «Ҳайрат» (1979), «Нажот қалъаси» (1981), «Йиллар армони» (1983), «ҳаж дафтари», «Муножот» (1992), «Сайланма» (1996), «Дунё» (1999), «Шоир юраги» (2003) сингари шеърий китоблари нашр этилган.
О. ўзбек шеъриятига ўтган асрнинг 60-й.ларида собиқ совет жамиятида эса бошлаган янги шабаданинг элчиси сифатида кириб келди. У дастлабки шеърларидан бошлаб миллий шеъриятда янги поэтик тафаккурнинг қарор топиши йўлида ижод қилди; турмушда пайдо бўла бошлаган янгича карашлар, кишиларнинг руҳий оламидаги эврилишлар, фикр ва хаттиҳаракат эркинлигига бўлган эҳтиёж О. шеърларининг ғоявий мундарижасини белгилаб берди. О.нинг дастлабки шеърларидаги романтик кайфият аста-секин ўз ўрнини фалсафий мушоҳадаларга бўшатиб, шоирнинг ҳаётда рўй бераётган воқеа ва қодисаларга муносабати фаол тус олди. Шу маънода «Тилла балиқча», «Қўриқхона», «Генетика», «Оломонга» каби шеърлар О.нинг лирик шеърият уфкларини ҳаёт муаммолари тасвири ҳисобига кенгайтириб бораётганидан дарак берди. Худди шу нарса О.нинг достон жанрига мурожаат этиши ва лиро-эпик тасвир имкониятларидан самарали фойдаланишига сабабчи бўлди. О. «Жаннатга йўл» (1978), «Ҳаким ва ажал» (1980), «Ранжком» (1988) каби достонларида маънавият масалаларига алоҳида эътибор бериб, кишиларнинг руҳий оламидаги айрим қусурлар б-н илмий-техник тараққиёт ва тафаккурнинг парвози ўртасидаги зиддиятни очиб ташлади. Умуман, О.нинг шеър ва достонларида олға сурилган маънавий муаммолар мустақиллик даврида, айниқса, долзарб аҳамият касб этиб, шоирнинг худди шу масалалар тасвирида ўз даврига нисбатан (уларнинг аксари 90-й.ларга кадар ёзилган) илғорлаб кетганини намойиш этди.
О. ижодида, бир томондан, Ғафур Ғулом лирикасига хос фалсафийлик кўзга ташланса, иккинчи томондан, Ҳамид Олимжон шеърларига хос мусиқий равонлик ва бадиий соддалик акс этиб туради.
Мазкур 2 манба О. шеърларида ўзаро туташган ҳолда орифона шеъриятнинг асосий хусусиятларини ифодалаб келади. О.нинг сўнгги йиллар лирикасида туйғу ва кечинмалар тасвири сусаймаган ҳолда яна бир муҳим фазилат бор. Бу, О. шеърларига лиро-эпик тасвир унсурларининг кўплаб кириб келишидир.
О. мустақиллик йилларида адабиётнинг ранг-баранг тур ва жанрларида ижод эта бошлади. Шу даврда тарихий адолатнинг тикланиши, ўтмишда яшаган саркардалар ва алломалар хотирасининг эъзозланиши О.нинг Амир Темурнинг Ўрта Осиё халкдари тарихий тақдирида ўйнаган буюк ролини кўрсатувчи «Соҳибқирон» шеърий драмасини (1998) ёзишга илҳомлантирди. О. бу асарида қарийб уч аср давомида ҳукм сурган қудратли Темурийлар салтанатининг асосчиси ва 15-а.да Шаркда Уйғониш даврининг бошланишига ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий шароит яратган Амир Темур образини ёрқин гавдалантириб берди. Мазкур асар республиканинг барча йирик театрлари ва қардош мамлакатлар саҳналарида катта муваффақият б-н ўйналди.
О. — Ўзбекистон Республикаси Давлат Мадҳиясининг матнини ёзган (1992). У Наврўз ва Мустақиллик бай-рамларини ўтказиш бўйича ёзилган сценарийларнинг аксарияти муаллифи.
О. Ёзувчилар уюшмаси раиси сифатида Ўзбекистондаги хоз. адабий жараёнга раҳбарлик қилмоқда. Шеърияти Муҳаммад Юсуф каби кўплаб ёш шоирлар ижодининг шаклланишига таъсир кўрсатган.
Данте «Илоҳий комедия»сининг «Дўзах» қисмини, А. С. Пушкин, Н. А. Некрасов, Т. Г. Шевченко, Л. Украинка, Р. Ҳамзатов, Қ. Қулиев ва М. Байжиев асарларини ўзбек тилига маҳорат б-н таржима қилган. Ўз навбатида, унинг асарлари ҳам рус, инглиз, болгар, турк, украин, туркман, озарбай-жон каби кўплаб хорижий тилларга таржима қилинган. 1990 й.дан Ўзбекистон Олий Кенгаши, 1995 й.дан Ўзбекистон Олий Мажлиси депутата. О. Калифорния (АКШ) Фан, таълим, саноат ва санъат халкаро академиясининг ҳақиқий аъзоси. Сока университети (Япония) проф. «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Бош таҳрир ҳайъати аъзоси (1997 й.дан). Хамза номидаги (1983) ҳамда Алишер Навоий номидаги (1992) Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофотлари лауреати.
Ас: Танланган асарлар [4-ж.ли], Т., 2001. Ад.: Қўшжонов М ., Мели С, Абдулла Орипов, Т., 2000.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.