Oriylar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216-b. — ziyouz.com
Oriylar — Hindistonning köp ming yillik tarixida uni birinçi bor istilo qilgan qabilalar. «Oriy» sözi qad. Eronzabon qabilalarning nomi bölib, «kelgindi», «begona», «boşqa yerlik» ma'nolarini bildirib, keyinçalik «xöjayin», «aslzoda» ma'nosini anglatgan. Qad. hind manbalarida O. ning muqaddas yurti Aryavarta haqida zikr qilinadi. Eroniy va hind-oriy qabilalari ajdodlarining keng uruğçilik aloqalari yoki birligi, ular tilining yaqinligi, grammatik va asosiy luğat boyligi umumiy bölganligi, diniy tuşunçalarning bir ekanligi, şuningdek urf-odatlari, olovga topinişning öxşaşligi diqqatga sazovor. Qad. hindlar va eroniylar birga yaşab, hind-oriy umumiyligini taşkil etganlar. Ularning ajdodlari avvalo Markaziy Osiyo va unga qöşni ölkalarda yaşaganlar degan fikr mav-jud. Bu hududda yaşaganlarning bir guruhi Hindistonga, boşqasi esa Ğarbiy Osiyoga borganlar. Bu jarayon mil. av. 2-ming yillikning örtalarida röy bergan. Ba'zi olimlar O.ni Hindistonga ikki yöl orqali, ya'ni Kavkaz va Markaziy Osiyo orqali ötişi mumkinliGini taxmin qiladilar. Bu jarayon bir neça yuz yillar mobaynida röy bergan. Öşa davrda mahalliy qabilalar b-n harbiy töqnaşuvlar, oriy qabilalarning içida ham özaro nizolar bölib turgan. Hind-oriylarning Hindistonda mahalliy aholi b-n assimilyatsiya jarayoni va O.ning Şarqqa harakati tezroq keçgan. O. mahalliy qabilalarning ijtimoiy, siyosiy tizimiga ma'lum darajada özgartirişlar kiritgan, öz navbatida, hindlarning diniy tuşunçalari xam hind-oriylarga öz ta'sirini körsatgan. Asta-sekin hind-oriy va mahalliy qabila yutuqlarini mujassamlaştirgan, Şim. xamda Şarqiy Hindistonning ançagina aholisi uçun umumiy bölib qolgan yangi madaniyat vujudga kelgan.
Ad.: Ğiyosov T., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000; Bongard — Levin G. M., Ilin G. F., Drevnyaya Indiya, M., 1969; Indiya v drevnosti, M., 1985.
Temur Ğiyosov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРИЙЛАР — Ҳиндистоннинг кўп минг йиллик тарихида уни биринчи бор истило қилган қабилалар. «Орий» сўзи қад. Эронзабон қабилаларнинг номи бўлиб, «келгинди», «бегона», «бошқа ерлик» маъноларини билдириб, кейинчалик «хўжайин», «аслзода» маъносини англатган. Қад. ҳинд манбаларида О. нинг муқаддас юрти Арьяварта ҳақида зикр қилинади. Эроний ва ҳинд-орий қабилалари аждодларининг кенг уруғчилик алоқалари ёки бирлиги, улар тилининг яқинлиги, грамматик ва асосий луғат бойлиги умумий бўлганлиги, диний тушунчаларнинг бир эканлиги, шунингдек урф-одатлари, оловга топинишнинг ўхшашлиги диққатга сазовор. Қад. ҳиндлар ва эронийлар бирга яшаб, ҳинд-орий умумийлигини ташкил этганлар. Уларнинг аждодлари аввало Марказий Осиё ва унга қўшни ўлкаларда яшаганлар деган фикр мав-жуд. Бу ҳудудда яшаганларнинг бир гуруҳи Ҳиндистонга, бошқаси эса Ғарбий Осиёга борганлар. Бу жараён мил. ав. 2-минг йилликнинг ўрталарида рўй берган. Баъзи олимлар О.ни Ҳиндистонга икки йўл орқали, яъни Кавказ ва Марказий Осиё орқали ўтиши мумкинлиГини тахмин қиладилар. Бу жараён бир неча юз йиллар мобайнида рўй берган. Ўша даврда маҳаллий қабилалар б-н ҳарбий тўқнашувлар, орий қабилаларнинг ичида ҳам ўзаро низолар бўлиб турган. Ҳинд-орийларнинг Ҳиндистонда маҳаллий аҳоли б-н ассимиляция жараёни ва О.нинг Шарққа ҳаракати тезроқ кечган. О. маҳаллий қабилаларнинг ижтимоий, сиёсий тизимига маълум даражада ўзгартиришлар киритган, ўз навбатида, ҳиндларнинг диний тушунчалари хам ҳинд-орийларга ўз таъсирини кўрсатган. Аста-секин ҳинд-орий ва маҳаллий қабила ютуқларини мужассамлаштирган, Шим. хамда Шарқий Ҳиндистоннинг анчагина аҳолиси учун умумий бўлиб қолган янги маданият вужудга келган.
Ад.: Ғиёсов Т., Қадимги Ҳиндистон тарихи, Т., 2000; Бонгард — Левин Г. М., Ильин Г. Ф., Древняя Индия, М., 1969; Индия в древности, М., 1985.
Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.